Гордана Димовска
Јазикот е многу повеќе од средство за комуникација. Во него живеат историјата, душата и погледот на светот на еден народ. Но што се случува кога сопствените зборови сè почесто ги заменуваме со туѓи, дури и кога имаме соодветни македонски изрази?
Мајчиниот јазик ги обликува нашите најрани мисли, нè поврзува со предците и го зацврстува нашиот културен идентитет. Преку него ги изговараме првите зборови, ги споделуваме чувствата и го запознаваме светот околу нас. Тој е наследство што го примаме, но и богатство што треба да им го пренесеме на идните поколенија.
Сепак, во денешниот глобализиран свет, мајчините јазици се соочуваат со силното влијание на англискиот јазик. Англиски зборови и изрази навлегуваат во секојдневниот говор, во медиумите, рекламите и на социјалните мрежи, честопати заменувајќи сосема соодветни домашни зборови.
Прифаќањето нови термини може да биде потребно, особено кога се појавуваат нови технологии и поими. Но дали секој туѓ збор што го употребуваме навистина ни е неопходен? Или понекогаш го прифаќаме само затоа што звучи современо и затоа што сите околу нас го повторуваат?
Зачувувањето на мајчиниот јазик не значи отфрлање на напредокот. Тоа значи грижа за неговата самобитност и за нашата способност да се изразуваме јасно, богато и прецизно. Јазикот треба да се развива, но притоа да не ја изгуби врската со сопствените корени.
Меѓу мајчиниот говор и јазикот на екранот
Денес често комуницираме на еден мешан, дигитален и глобализиран јазик. Го нарекуваме мајчин, но во него сè повеќе се испреплетуваат туѓи зборови, буквално преведени изрази и кратенки преземени од интернет.
Оној што добро го познава македонскиот јазик лесно забележува колку домашни зборови се потиснуваат од изрази што не се приспособени на неговата структура. Во рекламите и во хумористичните скечеви понекогаш слушаме цели англиски изрази, иако истата порака може природно да се пренесе на македонски.
Прашањето не е дали треба да познаваме странски јазици. Нивното изучување ни отвора нови можности. Прашањето е дали, додека ги учиме туѓите, доволно го негуваме сопствениот.
Кога готовиот израз ја заменува сопствената мисла
Кога постојано се потпираме на готови зборови и фрази, лесно ја губиме навиката да го бараме најсоодветниот израз. Наместо да размислиме што точно чувствуваме и што сакаме да кажеме, посегнуваме по збор што сме го слушнале на социјалните мрежи.
Јазикот е како мускул: потребно е да го користиме и да го вежбаме. Со читање, пишување и внимателно изразување го збогатуваме сопствениот речник. Ако постојано се ограничуваме на неколку популарни зборови, голем дел од јазичното богатство останува неискористен.
Полесно ни е да кажеме „кринџ“, „сад“ или „изхајпан“, отколку да објасниме дека нешто ни е непријатно, дека сме тажни, возбудени или понесени од големи очекувања. Но еден модерен збор не може секогаш да ги пренесе сите нијанси на чувството.
Има разлика меѓу тага, жал, болка и меланхолија; меѓу радост, возбуда и воодушевување. Колку попрецизно ги именуваме нашите чувства, толку појасно можеме да му ги доближиме на соговорникот.
Готовите изрази понекогаш служат како „брза храна“ за мислата: лесно се преземаат и брзо се употребуваат, но не секогаш ни помагаат да кажеме нешто свое. Затоа вреди да се запрашаме: дали зборуваме така затоа што тој израз најдобро ја пренесува нашата мисла, или затоа што сме престанале да бараме друг?
Англицизмите и генерацискиот јаз
Помладите генерации, изложени на англискиот јазик преку филмовите, музиката, игрите и социјалните мрежи, често употребуваат англиски термини и во секојдневниот македонски говор.
Наместо „има смисла“, слушаме „ми прави смисла“, според англиското it makes sense. Наместо „возбуден“ или „воодушевен“, зависно од контекстот, се употребува „хајпнат“. Наместо „откажи“, се вели „канселирај“.
За оние што ги следат истите содржини и трендови, овие изрази се разбирливи. Но за други, особено за дел од постарите генерации, тие можат да бидат непознати. Така, зборовите што поврзуваат една група истовремено можат да го отежнат нејзиното разбирање со друга.
Дали навистина сме ја подобриле комуникацијата ако нашата порака ја разбираат само оние што ги следат истите интернет-трендови?
Србизмите во секојдневниот говор
Влијанието на српскиот јазик во нашиот говор има долга историја, поврзана со заедничката држава, медиумите, музиката и културните контакти. Денес тоа продолжува и преку регионалните интернет-содржини.
Во секојдневната комуникација се слушаат „уствари“ наместо „всушност“, „озбилно“ наместо „сериозно“, како и „у“ наместо „во“.
Познавањето и разбирањето на соседните јазици е предност. Но кога зборуваме и пишуваме на македонски, особено во јавноста, во образованието и во медиумите, треба да внимаваме на сопствениот стандарден јазик.
Истовремено, дијалектните зборови не треба да ги изедначуваме со туѓите влијанија. Македонските дијалекти се дел од нашето јазично богатство. Во нив се зачувани зборови, изрази и особености што сведочат за животот и традициите на различните краишта. Стандардниот јазик има свои правила, но грижата за него не подразбира отфрлање на дијалектите.
Се разбираме ли само преку заеднички код?
Кога мајчиниот говор ќе се исполни со изрази преземени од екраните, тој сè повеќе станува и јазик на дигиталната средина.
Се разбираме преку заеднички код: ако соговорникот ги следи истите филмови, мрежи и трендови, пораката брзо стигнува до него. Еден збор, кратенка или шега може да замени цело објаснување.
Но дали се разбираме и во суштината? Проблемот се појавува кога готовите фрази ја заменуваат потребата за подлабоко и лично изразување. Зад позајмениот израз понекогаш останува неизговорено она што навистина сме сакале да го кажеме.
Јазикот е жив организам и постојано се менува. Не можеме да очекуваме секојдневниот говор засекогаш да остане ист. Но можеме да внимаваме промените да го збогатуваат, а нашите зборови да не исчезнуваат само затоа што поретко ги употребуваме.
Да го негуваме јазикот значи да го употребуваме
Македонскиот јазик се чува со читање македонски книги, со добро напишани текстови, со внимателен говор во медиумите и со образование што ја развива љубовта кон зборот. Се чува и дома, во разговорите со децата, кога им го пренесуваме богатството на мајчиниот говор.
Одговорноста ја имаме сите: родителите, наставниците, новинарите, писателите и секој што јавно зборува или пишува. Не мора секој разговор да биде јазична лекција, но секој од нас може почесто да се запраша: постои ли соодветен македонски збор за ова што сакам да го кажам?
Дали новите изрази го збогатуваат нашиот говор или полека го осиромашуваат? Одговорот зависи и од нашите секојдневни избори.
Да ги познаваме туѓите јазици е богатство. Да го негуваме сопствениот е одговорност. Македонскиот јазик ќе остане жив и богат ако го читаме, го зборуваме и им го пренесуваме на оние што доаѓаат по нас.
