Хеленскиот културен свет и кралството Македонија се различни поими што не смеат намерно да се мешаат
Една од најголемите забуни во толкувањето на античката историја е намерното мешање на три различни поими: култура, јазик за комуникација и државна припадност. Токму преку тоа мешање денес се создава впечаток дека Александар Македонски бил „Грк“ во модерна национална смисла, иако таква грчка држава во неговото време воопшто не постоела.
Во времето на Филип II и Александар Македонски не постоела модерна Грција како национална држава. Современата грчка држава е меѓународно признаена во 1830 година со Лондонскиот протокол, многу векови по времето на Александар. Во античкиот свет постоеле градови-држави — полиси — како Атина, Спарта, Теба и Коринт, секој со свои закони, институции, војска и политички интереси. Полисот бил независна политичка заедница, практично држава за себе.
Затоа е погрешно денешната грчка национална рамка да се враќа наназад во времето на Александар. Тоа е анахронизам. Александар не бил владетел на некаква тогашна „Грција“, туку крал на Македонија. И современите енциклопедиски извори го опишуваат како Александар III Македонски, односно македонски крал кој го наследил престолот на Македонија по смртта на Филип II.
Клучен доказ за ова е политичката реалност од тоа време.
Филип II, заедно со Александар, водел војна против сојузот предводен од Атина и Теба. Во 338 година пред нашата ера, кај Херонеја, македонската војска ја поразила коалицијата на јужните градови-држави. Изворите јасно наведуваат дека тоа била победа на Филип II Македонски над сојузот предводен од Атина и Теба.
Тука се отвора едноставно прашање: ако Александар бил „Грк“ во модерна национална смисла, како тогаш македонската војска водела војна против Атина и Теба? Одговорот е јасен: затоа што во тоа време не постоела една грчка национална држава, туку различни политички субјекти, со различни интереси. Македонија била посебно кралство, со своја династија, своја војска, своја државна политика и свои владетели.
Тоа што Македонија дејствувала во поширок хеленски културен свет не значи дека Македонија била исто што и Атина, ниту дека Македонците биле исто што и Атињаните. Хеленски културен свет е едно, а кралството Македонија е друго. Културното влијание не ја брише државната, политичката и народната посебност.
И денес тоа лесно може да се разбере. Многу народи гледаат американски филмови, слушаат американска музика, користат американска технологија и прифаќаат дел од американската поп-култура. Но тоа не значи дека сите тие народи станале Американци. Културното влијание не е национална припадност.
Истото важи и за англискиот јазик денес. Англискиот е светска лингва франка — јазик за меѓународна комуникација во науката, бизнисот, дипломатијата, интернетот и технологијата. Но фактот што милијарди луѓе користат англиски не ги прави Англичани или Американци.
Така треба да се разбере и којне во античкиот свет. Којне било заедничко средство за комуникација, особено по походите на Александар и ширењето на македонската власт од Египет до Азија. Но јазикот за комуникација не е доказ за етничка или државна припадност.
Затоа споредбата е едноставна: којне во античкиот свет може да се спореди со денешниот англиски како јазик за поширока комуникација. Може дури да се каже дека било своевидно „есперанто“ на тогашниот свет — не во смисла дека било вештачки создадено, туку во смисла дека служело како заеднички јазик меѓу различни народи, држави и култури.
Александар Македонски, македонскиот говор и коине јазикот
Постојат антички сведоштва дека Александар Македонски во одредени ситуации, особено во моменти на силна возбуда или во внатрешна македонска средина, користел македонски говор. Тоа е важно, затоа што античките автори прават разлика меѓу јазикот што се користел пред поширока, мешана публика и говорот со кој Александар им се обраќал на своите Македонци.
Еден од најпознатите примери е кај Плутарх, во „Животот на Александар“, при кавгата со Клит. Во момент на силен гнев, Александар повикал кон својата гарда на македонски говор, а Плутарх тоа го бележи како знак на голема вознемиреност. Во истиот контекст се гледа и разликата меѓу Македонците и Грците, бидејќи Александар зборува за „Грците“ меѓу „Македонците“.
Втор важен запис има кај Квинт Курциј Руф, во описот на судењето на Филота. Таму Александар го прашува Филота дали ќе зборува на својот роден, односно татковски јазик пред Македонците. Филота одговара дека ќе зборува на јазикот што го користел Александар за да го разберат и другите присутни. Потоа Александар го обвинува дека се срами од „нашиот јазик“ и од „нашиот начин на живот“.
Овие сведоштва се значајни затоа што покажуваат дека во македонската војска и во македонската средина постоел посебен македонски говор, различен од јазикот што се користел за поширока комуникација.
Тука треба да се направи јасна разлика меѓу хеленската култура, коине јазикот и македонската државна и народна посебност. Хеленската култура во тоа време била широко распространета во образованието, книжевноста, филозофијата и дипломатијата. Но прифаќањето или користењето на една културна рамка не значи бришење на посебноста на еден народ и една држава.
Слично е и со коине јазикот, кој по походите на Александар станал заеднички јазик на администрацијата, трговијата и меѓународната комуникација во огромниот простор на неговата империја. Тој бил практичен јазик за разбирање меѓу различни народи, но тоа не значи дека сите што го користеле биле Грци.
Македонците можеле да го користат коине како службен и културен јазик, а истовремено да ја зачуваат својата македонска посебност, својот говор, својата војска, својата држава и својата традиција. Затоа сведоштвата кај Плутарх и Квинт Курциј Руф се важни: тие покажуваат дека зад хеленската културна рамка и зад употребата на коине постоела посебна македонска средина, во која Александар им се обраќал на своите Македонци со говор што античките автори го разликувале како македонски.
Оваа разлика е важна и за Каменот од Розета. Официјалната египтологија го претставува каменот како натпис со три записи: хиероглифи, демотско писмо и старогрчки текст. Британскиот музеј наведува дека грчкиот бил јазик на грчко-македонските владетели во Египет, поставени по освојувањето на Александар Македонски, а Птолемеј V бил Македонец, а не Египќанец.
Токму тука македонското прашање не смее да се избрише. Птолемеите биле династија произлезена од македонскиот свет на Александар. Ако тие владееле со Египет, ако нивната власт е дел од македонското наследство, тогаш е легитимно да се истражува и македонскиот јазичен и државен слој во тој период, вклучително и читањата што ги понудија академик Томе Бошевски и проф. Аристотел Тентов за средниот текст на Каменот од Розета.
Затоа главната поента е јасна: културата не е националност, јазикот за комуникација не е етничка припадност. Александар бил крал на Македонија. Неговата војска била македонска. Неговата државна сила произлегувала од Македонија. А фактот што неговата империја користела пошироки културни и јазични средства не ја брише македонската основа на неговата власт.
Ако американската култура денес не нè прави Американци, ако англискиот јазик денес не го прави светот англиски, тогаш ни којне во античко време не ја правело Македонија грчка.
Македонија била кралство. Филип и Александар биле македонски владетели. А историјата мора да се чита преку факти, а не преку модерни национални присвојувања.
