Уредник и издавач на книгата за село Нерет, Егејска Македонија е: Виктор Бивел
Од Велигден до Ѓурѓовден и Свети Танас, старите обичаи во Нерет сведочат за длабоката вера, народната радост, македонскиот јазик и духовната врска на Македонците од Егејскиот дел со својата земја, црква и традиција.
Селото Нерет, во Егејска Македонија, е старо македонско село со богат духовен, народен и семеен живот. Од зачуваните преданија и сеќавања се гледа дека жителите на Нерет живееле длабоко поврзани со верата, земјата, селските празници и македонските обичаи.
Во животот на селото посебно место имале Велигден, Ѓурѓовден и летниот Свети Атанас — Свети Танас. Овие празници не биле само верски денови, туку и големи народни собири, исполнети со црковни служби, песни, ора, свадби, панаѓури и заедничка радост.
Нерет бил познат по веселбите, по богатите свадбарски обичаи и по големиот панаѓур на Свети Танас, кога во селото доаѓале гости и свирачи од повеќе македонски краишта.
Значајно место во духовниот живот на селото имал и манастирот „Свети Лука“, каде жителите на Нерет се собирале особено за Велигден. Во народното паметење останал и калуѓерот Игнатиј, родум од Нерет, кој се грижел за манастирот и го уредувал неговиот двор со дрвја и зеленило.
Нерет бил село во кое македонскиот јазик, песната и обичаите биле природен дел од секојдневието. Но по поделбата на Македонија и по воспоставувањето на грчката власт во Егејскиот дел, многу од старите македонски обичаи почнале да исчезнуваат. Забраните за македонскиот јазик, промената на календарот и притисоците врз народниот живот оставиле длабока трага врз селото и неговата традиција.
И покрај тоа, споменот за Нерет останува жив преку народните сведоштва, преку празничните обичаи, велигденските ора, ѓурѓовденските песни и сеќавањето на панаѓурите што некогаш го исполнувале селото со радост. Нерет е дел од македонската меморија во Егејска Македонија и сведоштво за духовната сила на Македонците кои, и во тешки времиња, ја чувале својата вера, својот јазик и своите обичаи.
Велигденската недела во Нерет
Кога се приближувала Велигденската недела, целото село живеело во радост и подготовка. Сите се подготвувале достоинствено да го пречекаат Христовото Воскресение. Во среда домаќинките ги вапсувале јајцата, за да бидат готови навреме. Се верувало дека во другите денови не чинело да се вапсуваат, зашто јајцата можеле да испукаат.
Јајцата се вапсувале црвени. Првото јајце што се ставало во црвената боја било Христовото јајце. Тоа се чувало со посебна почит, а на Ѓурѓовден се носело на нива, за Господ да даде плодност, здравје и голем бериќет.
На Велики четврток старите оделе навечер во црква. Тогаш свештеникот ги читал Дванаесетте евангелија. Тоа била тивка, свечена и длабоко побожна вечер.
На Велики петок, пак, во црква најмногу оделе младите. Тие береле цвеќиња по гората и правеле китки од разни пролетни цветови. Навечер ги носеле во црквата, каде што се пеело Христовото погребение. Цветовите ги ставале околу иконата со мртвото тело Христово, насликана на мушамено платно и поставена на маса. Народот пристапувал со почит, принесувал цвеќиња и го целивал Христовото тело.
На Велики петок никој не одел да работи по нивите. Се верувало дека тој ден не треба да се копа и да се допира земјата. Навечер, кога ќе заѕвонела камбаната, народот почнувал да оди во црква. Таа вечер особено присуствувале помладите, децата и девојките што учеле на училиште, за да пеат псалми за Христовата смрт.
Кога ќе завршеле псалмите, свештеникот и еден од псалтите го земале платното со мртвото тело Христово, го носеле над главите и излегувале надвор од црквата. Целиот народ одел по нив со запалени свеќи во рацете. Три пати се обиколувала црквата, а камбаната биела како за мртовец. Потоа сите повторно влегувале во храмот.
Свештеникот застанувал на вратата, а народот поминувал под иконата со мртвото тело Христово. Потоа секој земал по малку од цветовите што биле принесени во црквата. Тие цветови се носеле дома и се чувале цела година. Ако некој се разболел, од тие цветови се ставало на оган и болниот се поткадувал, со вера дека ќе оздрави.
По завршувањето на службата, народот си одел дома. Само неколкумина постари останувале цела ноќ во црквата, за да го чуваат Христовото тело.
Ноќта на Воскресението
Во сабота навечер, пред полноќ, повторно се слушала камбаната. Народот се подготвувал да оди во црква за да го дочека Христовото Воскресение. Таа вечер најмногу оделе младите жени, момчињата и девојките. Старите, најчесто, останувале дома.
Црквата се преполнувала со народ. Сите држеле бели свеќи во рацете. Кога ќе се приближела полноќ, свештеникот излегувал надвор, а по него и народот. Точно на полноќ се пеело Христовото Воскресение.
По објавувањето на Воскресението, сите повторно влегувале во црквата. Луѓето си честитале меѓу себе и си велеле: „За многу години Велигден“. На жена чиј маж бил на печалба или во туѓина ѝ велеле: „Од година Господ да ти го донесе стопанот“. На мајка што имала ќерка за мажење ѝ велеле: „Од година со зет“. На онаа што имала син ѝ посакувале: „Од година со снаа“. На девојките им велеле: „Со некое момче“.
Во црквата се слушале благослови, честитки и радост. Секој носел по едно црвено јајце во џебот. Јајцата се кршеле со зборовите: „За многу години“. По завршувањето на службата, сите си оделе дома и почнувале да се омрсуваат, бидејќи по долгиот пост телото било испоснето, а душата исполнета со вера и радост.
Велигденските ора на сред село
Кога ќе осамнела Велигденската недела, сите подготвувале убави јадења. По ручекот народот се собирал на сред село, на местото каде што се играле ората.
Младите, облечени во нови носии, чекале да удри тапанот и да засвири зурлата. Тогаш започнувале игрите, песните и веселбата. Девојките се дотерувале за да ги видат момчињата, момчињата гледале која девојка ќе им се допадне, мајките гледале идни снаи и зетови.
Свирачите доаѓале на сред село и почнувале да свират разни ора. Младите се фаќале на оро, а постарите седнувале наоколу и ги гледале со радост. Понекогаш имало и караници околу тоа кое оро прво да се заигра и кој да го води танецот.
Роднините си разменувале црвени јајца. Децата цел ден се натпреварувале чие јајце е поцврсто. Ги полнеле џебовите со скршени јајца и се радувале на секоја победа.
Велигден бил највеселиот празник во селото. Три дена се слушале свирки, ора и песни — не само во Нерет, туку и во сите македонски села.
Третиот ден Велигден и манастирот „Свети Лука“
На третиот ден од Велигден, селаните од Нерет оделе во манастирот „Свети Лука“. Таму свештеникот служел литургија. Местото било особено убаво напролет. Околу манастирот имало многу дрвја, а во тоа време тие биле расцутени. Имало цреши, сливи и други насади што ги засадиле самите селани.
Во манастирот живеел калуѓерот Игнатиј, кој бил родум од Нерет. Тој претходно бил калуѓер на Света Гора, во манастирот „Свети Георгиј Зограф“. Народот раскажувал дека кога се градел манастирот и не се знаело на кој светец да му биде посветен, едно утро ја виделе иконата на Свети Георгиј сама насликана на ѕидот. Затоа манастирот го нарекле Зограф, бидејќи, според преданието, иконата сама се зографисала.
Неретци што оделе таму на работа ги пренесувале овие раскажувања во селото. Се велело дека од Нерет имало шест калуѓери во тој манастир. Калуѓерот Игнатиј подоцна дошол во Нерет и убаво се грижел за манастирот „Свети Лука“. Садел дрвја, го уредувал местото и го правел манастирскиот двор зелен и убав.
Многу селани оделе таму во неделите, печеле јагниња и се веселеле. Но на Велигден таму било најголемото собирање. Белите цветови на дрвјата, девојките облечени во шарени фустани, момчињата што се вртеле околу нив и радоста на народот создавале слика што долго се паметела.
По литургијата, дел од народот се враќал дома, а оние што печеле јагниња останувале во манастирот, јаделе, пиеле вино и ракија и се веселеле. Потоа повторно се одело на сред село, каде што се играле ора до вечерта.
Третиот ден бил последниот ден од велигденската веселба. Следниот ден сите морале да се вратат на работа. Се саделе пченка и боб, овчарите ги подготвувале бачилата за молзење на овците, а селото повторно влегувало во секојдневниот труд. На старите тоа не им паѓало толку тешко, но на младите им било жал што завршува веселбата.
Ѓурѓовденските обичаи
По Велигден доаѓал празникот Свети Георгиј — Ѓурѓовден. Тој ден домаќинките оделе и сечеле капина, коприва и зелени гранчиња. Зеленилото се ставало пред прагот на куќата и над вратата. Со тој адет се пречекувала пролетта.
Старите на Ѓурѓовден оделе по нивите. Со себе го носеле Христовото јајце, првото јајце вапсано за Велигден, како и шишенце со света вода што се чувала од Водици. Со светата вода ги попрскувале нивите, а јајцето го закопувале во една нива, за Господ да даде голем бериќет таа година.
Младите момчиња и девојки земале дебело јаже и го врзувале на некое дрво за да се лулаат. Земале и кантар за да се мерат кој колку тежи. Кога се мереле, ставале и зелена коприва, како симбол на здравје и сила.
Кога некоја девојка ќе се качела на јажето за да ја лулаат, другите девојки ѝ пееле песна што се пеела само тој ден:
„Крле-врле Ѓурѓовден,
која е ваја мома што се крла,
Ѓургеле, мори Јано,
дека да ја отфрлиме,
Ѓургеле, мори Јано.“
Девојките знаеле кое момче ѝ се допаѓа на таа што се лула, па во песната го споменувале неговото име и пееле дека ќе ја „отфрлат“ во неговиот двор, во неговите бели раце. Така, низ песна и шега, младите откривале симпатии и љубовни тајни.
Момчињата често се криеле во близина за да слушнат која девојка за кого ќе биде испеана. Така дознавале која девојка кого сака.
На Ѓурѓовден селото избирало и говедар што ќе ја пасе селската стока. Говедарот бил плаќан со жито од Ѓурѓовден до Митровден.
Свети Танас и големиот неретски панаѓур
По Ѓурѓовден, селото Нерет го славело летниот Свети Атанас, меѓу народот познат како Свети Танас. Во постарите времиња на тој ден во Нерет се одржувал голем панаѓур.
Старите раскажувале дека на Свети Танас во Нерет се собирал многу народ. Доаѓале луѓе од околните села, но и од подалечни места. Селото било полно со гости, песни, ора и свирки.
Неретци што биле армасани таа година најчесто ги правеле свадбите токму на тој ден. Се раскажувало дека една година имало близу триесет свадби во ист ден. Често имало и по дваесет свадби. Тогаш било тешко да се најдат свирачи за сите свадби, па татковците на младоженците оделе далеку да бараат зурлаџии и тапанџии.
Свирачи доаѓале од Костурско, Битолско, Воденско и од други краишта. Многумина од нив биле Турци родени во Македонија. Тие го знаеле македонскиот јазик, а и нашите луѓе го разбирале турскиот, па лесно се договарале.
Немало празно место каде што можело да се врзат коњите. Куќите биле преполни со гости дојдени на панаѓур и на свадби. Кога ќе засвиреле зурлите и тапаните на триесет свадби, селото грмело од песни и ора. Се играло по дворови, на сред село, по патишта — секаде каде што имало место.
Гостите од другите села се чуделе на веселбата на Неретци. Многумина од поблиските села сакале да се омажат или оженат во Нерет, зашто селото било познато по својата радост, убавина и големи народни собири.
Кога обичаите почнале да исчезнуваат
Пред да дојде грчката власт во тие краишта, народот во Нерет бил весел, жив и исполнет со свои обичаи. Но по поделбата на Македонија и по воспоставувањето на грчката власт во Егејскиот дел, многу од старите македонски обичаи почнале да се губат.
Особено тешко било кога бил забрануван македонскиот јазик — да не се говори и да не се пее на македонски. Народот се обесхрабрувал, а старите панаѓури постепено се напуштале. Помладите генерации морале да учат друг јазик и да се приспособуваат на други обичаи.
Во тоа време бил сменет и календарот. Празниците почнале да се слават две недели порано, според новиот календар, а народот не сакал лесно да го остави стариот календар. Црквите се отворале според новиот календар, а кога доаѓале празниците по стариот, немало црква отворена. Така се изгубиле многу стари обичаи.
Свадбите повеќе не се правеле на Свети Танас како порано. Се правеле во други недели. Во поново време имало најмногу по две или три свадби во еден ден, додека некогаш, според старите кажувања, имало по дваесет или триесет свадби одеднаш.
Но споменот останал. Останале зборовите, песните, сликите од ората, црвените велигденски јајца, мирисот на пролетта, звонежот на камбаните и тагата по обичаите што времето и туѓите власти се обиделе да ги избришат.
Неретските обичаи се сведоштво дека македонскиот народ во Егејска Македонија имал богат духовен, верски и културен живот. Тие се дел од македонската меморија и заслужуваат да бидат зачувани, запишани и пренесени на идните поколенија.