Хронологија на политички одлуки, кризи и контроверзи (1990–2026) и штетните политики од СКМ-ПДП до СДС низ призмата на македонската државност. Почетокот на плурализмот и судирот околу иднината на Македонија
Во 1990 година Македонија влегува во нов политички систем и се одржуваат првите повеќепартиски парламентарни избори. Првите повеќепартиски парламентарни избори во 1990 година.
Изборите се одвиваа во три круга:
- 11 ноември 1990
- 25 ноември 1990
- 9 декември 1990
ВМРО-ДПМНЕ освојува најмногу мандати, додека СКМ-ПДП останува втор најсилен политички фактор.
По изборите, поради тоа што ниту една партија немаше апсолутно мнозинство и поради политичките тензии околу иднината на Југославија и Македонија, беше формирана т.н. експертска влада.
Никола Кљусев беше избран за претседател на Владата (премиер) на 20 март 1991 година.
Неговата влада остана запаметена како:
- прва експертска влада,
- влада што го водеше процесот на осамостојување,
- влада за време на референдумот од 8 септември 1991 година.
Наместо јасна и недвосмислена поддршка за целосно независна македонска држава, тогашното раководство на СКМ-ПДП се залага за зачувување на некаква форма на Југославија.
Уште тогаш започнува судирот меѓу:
- концептот за независна македонска држава,
- и концептот за „реформирана федерација“ под влијание на Белград.
Додека голем дел од народот бара сопствена држава, старите комунистички структури стравуваат од распадот на Југославија и губењето на политичката и институционалната моќ.
1991 – Референдумот и дилемата: „Независност или Југославија“
Додека Словенија и Хрватска веќе прогласуваат независност, Киро Глигоров заедно со Алија Изетбеговиќ (Босна и Херцеговина) работи на концепт за „асиметрична федерација“, односно обид за спас на Југославија во нова форма.
Во исто време:
- Владата на Никола Кљусев и ВМРО-ДПМНЕ во 1991 г. предлагаат побрзо и појасно прогласување независност,
- СКМ-ПДП се спротивставува на „еднострано отцепување“.
На 8 септември 1991 година се одржува референдумот за независност.
Контроверзии предизвикува вториот дел од прашањето: „…со право да стапи во сојуз на суверени држави на Југославија.“
За ВМРО-ДПМНЕ и за критичарите, оваа формулација претставува последен обид Македонија повторно да остане врзана за Белград и скратена Југославија.
И покрај тоа, македонскиот народ масовно гласа за независна држава.
1992 – Падот на Владата на Кљусев и враќањето на старите структури
По осамостојувањето, Владата на Никола Кљусев паѓа.
Бранко Црвенковски станува премиер, а старите комунистички структури повторно ја преземаат контролата врз институциите.
Во јавноста се отвораат сомнежи дека:
- независна Македонија формално е создадена,
- но системот останал под контрола на поранешната југоносталгична политичка елита.
Во истиот период:
- Денко Малески отворено зборува за носталгија кон Југославија,
- дел од раководството на СКМ-ПДП испраќа двосмислени сигнали за иднината на државата.
1992–1993 – ПЈРМ, ООН и првите големи национални отстапки
Македонија доцни со поднесувањето апликација за прием во Обединетите Нации.
Во 1993 година државата е примена под референцата:
„поранешна Југословенска Република Македонија“ (ПЈРМ)
За многумина тоа претставува:
- историско понижување,
- отстапување од референдумската волја,
- почеток на политиката на постојани национални компромиси.
Токму тогаш започнува моделот: „Попушти денес за да преживееш утре.“
1994 – Изборен бојкот и апсолутна доминација на СДС
ВМРО-ДПМНЕ ги бојкотира парламентарните избори, а СДС добива апсолутна доминација во Собранието.
Следува период на:
- партизација на институциите,
- политичка контрола врз судството,
- силно влијание врз медиумите,
- контроверзна транзиција.
Наместо изградба на вистинска демократија, Македонија добива:
- партиска држава,
- контролиран систем,
- транзиција во која најмногу профитираат луѓе блиски до власта.
1995 – Промена на знамето и Привремената спогодба со Грција
Под силен грчки притисок, власта го менува државното знаме.
Потпишана е и Привремената спогодба со Грција.
За критичарите:
- се направени крупни национални отстапки,
- се отвора пат за идни уцени,
- Македонија влегува во политика на постојано повлекување пред надворешни притисоци.
1995 – Атентатот врз Киро Глигоров
На 3 октомври 1995 година се случува атентат врз претседателот Киро Глигоров.
Настанот останува неразјаснет до денес.
Случајот станува симбол за:
- нефункционална држава,
- политички влијанија врз истрагите,
- недоверба во институциите.
1996–1998 – Транзиција, приватизација и економски колапс
Периодот е обележан со:
- контроверзна приватизација,
- затворање фабрики,
- масовна невработеност,
- создавање олигархиски структури блиски до власта.
Во јавноста растат обвинувањата за:
- распродажба на националното богатство,
- уништување на индустријата,
- социјален колапс.
Илјадници граѓани остануваат без работа, а Македонија влегува во долготрајна економска криза.
1998 – Прва смена на власта
ВМРО-ДПМНЕ победува на изборите и формира влада со ДПА.
За првпат по осамостојувањето СДС заминува во опозиција.
1999 – Косовската криза и бегалскиот бран
За време на косовската криза Македонија се соочува со огромен бегалски бран.
Во јавноста се отвораат прашања за:
- безбедносната подготвеност на државата,
- демографските последици,
- влијанието врз меѓуетничките односи.
Овој период дополнително ја дестабилизира државата и претставува вовед во кризата од 2001 година.
2001 – Вооружениот конфликт и Охридскиот рамковен договор
Македонија се соочува со вооружен конфликт.
Потпишан е Охридски рамковен договор.
Иако договорот го запира конфликтот, критичарите сметаат дека:
- државата е ставена под силен меѓународен притисок,
- политичките поделби се продлабочуваат,
- започнува процес на редефинирање на унитарниот карактер на државата.
2002 – Враќање на СДС на власт
СДС повторно доаѓа на власт во коалиција со ДУИ.
Во јавноста се појавуваат критики дека:
- наместо национално помирување,
- следува период на политички договори зад затворени врати,
- и продлабочување на партиската контрола врз институциите.
2004 – Смртта на Борис Трајковски
Во авионска несреќа загинува претседателот Борис Трајковски.
Настанот отвора бројни сомнежи и контроверзии, а до денес остануваат неодговорени прашања околу трагедијата.
2004–2006 – Територијална поделба и нови тензии
Владата на СДС спроведува нова територијална организација.
Следуваат:
- жестоки политички реакции,
- референдумски иницијативи,
- обвинувања за тивка федерализација.
Голем дел од јавноста смета дека повторно се носат клучни одлуки без широк национален консензус.
2008 – Самитот во Букурешт и спорот со Грција
На самитот на НАТО во Букурешт Македонија не добива покана за членство поради спорот со Грција околу името.
Во јавноста расте уверувањето дека:
- идентитетските прашања стануваат главна алатка за меѓународен притисок,
- а Македонија постепено се движи кон нови компромиси.
2015 – Политичка криза, „бомбите“ и Пржинскиот договор
Тогашниот лидер на СДС, Зоран Заев, започнува со објавување незаконски прислушувани разговори познати како „бомби“.
Во јавноста се појавуваат обвинувања дека:
- снимките се добиени со помош на странски структури,
- целта е рушење на владата на Никола Груевски,
- и дестабилизација на државата.
Следуваат:
- масовни протести,
- институционална блокада,
- длабока политичка криза.
Потпишан е и Пржински договор под силен меѓународен притисок.
2015 – Формирање на СЈО
Формирано е Специјално јавно обвинителство.
Официјално, задачата на СЈО беше борба против криминалот откриен преку прислушуваните разговори.
Но критичарите тврдат дека:
- СЈО станува политичка алатка,
- правдата се применува селективно,
- институциите се користат за политички притисок.
2016 – „Шарената револуција“
По аболицијата на дел од политичарите од страна на Ѓорге Иванов започнува т.н. Шарена револуција.
Демонстрантите фрлаа боја врз:
- институции,
- споменици,
- државни објекти.
Подоцна дел од јавноста оценува дека:
- протестите биле политички организирани,
- вршен бил силен притисок врз институциите,
- дел од активистите подоцна добиле функции во власта.
11 декември 2016 година по Шарена револуција и политичката криза, се одржаа предвремените парламентарни избори.
На тие избори:
- ВМРО-ДПМНЕ освои 51 пратеник,
- СДС освои 49 пратеници.
Иако ВМРО-ДПМНЕ имаше повеќе мандати, Зоран Заев успеа да формира парламентарно мнозинство со албанските партии, по што на 31 мај 2017 година беше формирана владата на СДС.
По настаните од 27 април 2017 година во Собранието започнуваат судски процеси за: „терористичко загрозување на уставниот поредок“.
Голем дел од обвинетите добиваат високи затворски казни.
Во јавноста се појавуваат критики дека:
- обвиненијата биле политички мотивирани,
- судството било под политички притисок,
- правдата повторно станала селективна.
2017 – Договорот со Бугарија
Потпишан е Договор за пријателство со Бугарија.
Се отвораат:
- нови историски спорови,
- идентитетски прашања,
- нови бугарски условувања.
Критичарите сметаат дека Македонија повторно прави еднострани отстапки без јасни гаранции.
2018 – Преспанскиот договор и промената на името
Потпишан е Преспански договор.
Државата го менува името во:
Република „Северна“ Македонија.
За СДС тоа претставува пат кон НАТО и ЕУ.
За критичарите:
- тоа е најголемата национална отстапка по независноста,
- удар врз идентитетот,
- нарушување на државниот континуитет,
- прифаќање на политика на трајни компромиси.
2019 – Аферата „Рекет“ и падот на СЈО
Избувнува аферата Рекет.
Во случајот се инволвирани лица блиски до СЈО, а Катица Јанева е осудена.
Случајот сериозно го урива кредибилитетот на:
- СЈО,
- судските реформи,
- антикорупциската реторика на СДС.
2020 – Членство во НАТО и нови поделби
Македонија станува членка на НАТО.
СДС го претставува како историски успех.
Но дел од јавноста смета дека цената била превисока поради:
- промената на името,
- идентитетските отстапки,
- чувството дека интеграцијата е платена со национални компромиси.
2021 – Пожарот во модуларната болница во Тетово
Во пожар во модуларната болница во Тетово загинуваат 14 лица.
Настанот предизвикува:
- шок во јавноста,
- сомнежи за корупција и пропусти,
- критики за институционална неодговорност.
Случајот дополнително ја нарушува довербата во системот.
2021–2025 – Бугарски условувања и францускиот предлог
Бугарија поставува нови услови за евроинтеграциите.
Се отвора прашањето за:
- уставни измени,
- внесување на Бугарите во Уставот,
- нови историски отстапки.
Особено контроверзен станува т.н. Француски предлог.
Во јавноста расте чувството дека:
- Македонија е постојано уценувана,
- идентитетските прашања повторно стануваат предмет на политички пазар.
Во јули 2021 година, на предлог на ВМРО-ДПМНЕ, македонското Собрание со огромно мнозинство од 95 пратеници ја усвои „Резолуцијата за утврдување на македонските државни позиции во контекст на блокадите на европските интеграции“.
Во тој момент и СДС ја прифати иницијативата, со што беше создаден широк политички и општествен консензус околу заштитата на македонските национални и идентитетски позиции во преговорите со Бугарија.
Но само една година подоцна, владата на СДС суштински се повлече од преземените обврски и од принципите содржани во Резолуцијата што самата ја поддржа во Собранието.
2024 – Политички пресврт и пад на СДС
По серија изборни порази, СДС се соочува со длабока политичка криза и губење на довербата кај голем дел од граѓаните.
Во јавноста се отвора дебата дали:
- политиката на постојани компромиси,
- национални отстапки,
- и селективна правда,
- довеле до историски пад на довербата во партијата.
2026 – Македонија останува длабоко поделена
Македонија и понатаму останува силно политички и општествено поделена.
СДС продолжува со:
- проевропска реторика,
- политика на компромиси,
- прифаќање на надворешни условувања.
Од друга страна, ВМРО-ДПМНЕ настапува со:
- политика на „црвени линии“,
- економски развој,
- достоинствен пристап кон ЕУ интеграциите без нови отстапки.
Заклучок
Од 1990 до 2026 година Македонија помина низ:
- осамостојување,
- транзиција,
- економски колапси,
- политички кризи,
- вооружен конфликт,
- промена на знаме,
- промена на име,
- меѓународни компромиси,
- институционални потреси.
Според критичарите на СКМ-ПДП и СДС, постои континуитет на политики засновани врз:
- попуштање под надворешен притисок,
- компромиси на сметка на националните интереси,
- селективна правда,
- партизација на институциите,
- владеење преку кризи и политички поделби.
Поддржувачите на политиките на СДС, пак, тврдат дека токму преку компромиси Македонија успеала:
- да избегне изолација,
- да стане членка на НАТО,
- и да го продолжи патот кон Европската Унија.
Но 36 години подоцна останува прашањето: Дали Македонија за време на владеењето на СКМ-ПДП преку СДС плаќаше превисока цена за секој политички компромис направен во име на „европската иднина“?
Од СКМ-ПДП преку СДС, до денешното раководство предводено од Венко Филипче, се создава впечаток на континуитет на иста политичка матрица — политика на компромиси, попуштање под надворешен притисок и прифаќање решенија што јавноста ги доживува како штетни за националните интереси.
Се менуваат лидерите, но моделот на дејствување останува препознатлив. Од СКМ-ПДП до СДС денес, со Венко Филипче на чело, се забележува старата матрица во ново пакување, што укажува на континуитет на политики кои се штетни за националните интереси на Македонија.
Мане Јаковлески