Унгарска етнографска карта од околу 1900 година: „Македо-Словени“ како посебна народносна категорија
Картата на османлиските вилаети претставува значаен европски историски извор за населението во Македонија на преминот од XIX кон XX век
На крајот од XIX и почетокот на XX век Балканот бил простор на силни политички, црковни и пропагандни судири. Особено жестока била борбата за Македонија, која сè уште се наоѓала под османлиска власт, додека соседните држави се обидувале македонското население да го прикажат како дел од сопствените народи.
Од овој период потекнува етнографската карта со наслов „Nationalitätenkarte des Vilajet Kosovo, Saloniki, Scutari, Janina und Monastir“ – „Народносна карта на вилаетите Косово, Солун, Скадар, Јанина и Битола“.
Картата денес се чува во картографската збирка на Военоисторискиот институт и музеј во Будимпешта и е достапна преку унгарскиот дигитален архив „Хунгарикана“. Во архивскиот опис е наведена како карта на народностите во централниот дел на Балканскиот Полуостров, изработена во размер 1 : 800.000. Архивот не наведува целосно сигурна година на издавање, туку ја датира приближно во последните децении на XIX век. Во други збирки се среќаваат сродни изданија од почетокот на XX век.
Што прикажува картата?
Картата ги опфаќа османлиските вилаети Косово, Солун, Скадар, Јанина и Битола, во чии граници се наоѓал најголемиот дел од историско-географска Македонија, како и делови од соседните области.
Нејзиното посебно значење се состои во тоа што во легендата се употребува називот „Makedo-Slaven“, односно „Македо-Словени“. Населението означено со овој назив е дополнително поделено според црковната припадност на патријаршисти и егзархисти, а се наведува и муслиманска група.
Фактот што авторите не го означиле сето словенско население во Македонија едноставно како бугарско или српско, туку го издвоиле под посебен македонски назив, претставува значајно историско сведоштво. Тоа покажува дека во европската картографија уште пред поделбата на Македонија се употребувала посебна категорија за словенското население од македонскиот простор.
Картата, исто така, го прикажува присуството на Албанци, Турци, Грци, Власи, Евреи и други заедници. Таа сведочи за сложената етничка, верска и јазична структура на Балканот под османлиска власт.
Македонија под удар на туѓите пропаганди
Во периодот кога била создадена картата, соседните држави воделе силна политичка, просветна и црковна пропаганда во Македонија. Грчката пропаганда го претставувала словенското население како „словенофони Грци“, бугарската како бугарско, а српската како „старосрпско“.
Црковната припадност кон Цариградската патријаршија или Бугарската егзархија честопати била користена како средство за политичко и национално присвојување. Меѓутоа, црковната определба не може автоматски да се изедначи со етничката припадност, особено во услови на силен надворешен притисок и отсуство на самостојна македонска црковна и државна институција.
Токму затоа означувањето „Македо-Словени“ има посебна вредност. Тоа не ги решава сите историски прашања за идентитетот, но неспорно потврдува дека македонското име било употребувано како посебна народносна и регионално-етнографска одредница уште пред Балканските војни и пред поделбата на Македонија во 1913 година.
Историски документ против негирањето
Оваа карта не треба да се разгледува изолирано, туку како дел од поширокото европско картографско наследство за Македонија. Етнографските карти од тоа време често се разликуваат меѓу себе, зависно од изворите, методологијата и политичките интереси на нивните автори.
Сепак, нејзината легенда останува важен историски факт: населението од значителен дел на Македонија е именувано како „Македо-Словени“, а не е целосно претопено во туѓите национални категории.
Документот е особено значаен денес, кога повторно се пласираат тврдења дека македонскиот идентитет бил создаден дури во времето на југословенската држава. Употребата на македонското име во европските картографски и етнографски извори од XIX и почетокот на XX век покажува дека таквите тврдења не можат да се одржат пред историските документи.
Македонија не била празен простор врз кој соседите можеле да полагаат право, туку татковина на население кое живеело под силни туѓи влијанија и со децении се борело за слобода, политички права и национално самоопределување.
Унгарската архивска карта е уште едно сведоштво дека македонското име и македонската посебност не се производ на една подоцнежна политичка одлука. Тие биле присутни и забележувани многу пред Балканските војни, поделбата на Македонија и создавањето на југословенската федерација.
Извори: Hungaricana – оригиналниот архивски запис; Националниот историски музеј во Атина – сродна карта од 1904 година
Благодарност за картата: „Македонија во срцето“.
