Питу Гули е роден во 1865 година во Крушево, а загинал на 12 август 1903 година на Мечкин Камен.
Тој бил македонски револуционер, член и војвода на Тајната македонско-одринска револуционерна организација и еден од најистакнатите учесници во Илинденското востание. Со својата храброст и подготвеност да се жртвува за слободата на Македонија станал легендарен јунак, опеан во македонските народни песни и во државната химна.
Питу Гули израснал во сиромашно крушевско семејство. Рано останал без татко, поради што уште како дете морал да работи и да помага во издржувањето на семејството.
Како и многумина млади луѓе од Крушево, заминал на печалба во Софија. Во градот тогаш престојувале голем број Македонци кои ја напуштиле родната земја поради сиромаштија, политички прогон или учество во револуционерното движење. Во таа средина Питу Гули стапил во контакт со македонските револуционерни кругови и се определил за вооружена борба.
Во 1885 година, на околу дваесетгодишна возраст, се приклучил кон четата предводена од Адам Калмиков, која се обидела да навлезе во Македонија. По судирите со османлиските сили четата била разбиена, а Питу Гули бил заробен во близина на Демир Капија.
Бил одведен во Солун, каде што му било судено за учество во вооружена чета. Потоа бил осуден и испратен на заточение во Дијарбекир, во Мала Азија, каде што поминал околу седум години. Тешкото заточеништво не го поколебало, туку уште повеќе ја зацврстило неговата решеност да продолжи да се бори.
По издржувањето на казната, околу 1894 година се вратил во Крушево. Отворил мало кафеанче во месноста Ќошкот, кај Влашка Корија, кое набргу станало собиралиште и засолниште за луѓето вклучени во македонското револуционерно движење. Таму се пренесувале пораки, се одржувале тајни средби и се засолнувале организациски дејци и четници.
Неговото кафеанче станало јатак на организациската чета на војводата Дуко Тасев, со кого Питу се познавал од времето на заточеништвото. Преку овие врски тој целосно се вклучил во Македонската револуционерна организација. Борбеното искуство, храброста и познавањето на народот му овозможиле да стане еден од најдоверливите револуционерни дејци во Крушевско.
Питу Гули бил оженет со Евгенија, со која имал четири деца – синовите Ташко, Никола и Стерју и ќерката Флора. Семејството живеело скромно и често се соочувало со немаштија, разделби и неизвесност поради неговата револуционерна дејност.
Во народното предание останала приказната дека за време на Крушевската Република неговата сопруга побарала малку брашно од резервите за нивните гладни деца. Питу одбил да земе од храната наменета за населението, нагласувајќи дека неговото семејство не смее да биде привилегирано.
Нему му се припишуваат зборовите: „Јас немам дом, немам жена, немам деца. Мојот дом е Македонија, мојата жена е пушката, а моите деца се патроните.“
Овие зборови биле израз на неговата револуционерна заклетва и решеноста да не ја злоупотреби положбата дури и кога неговите најблиски гладувале.
Околу 1900 година Питу Гули повторно заминал во Софија. Таму држел скромна гостилница, која станала собиралиште на македонски печалбари, емигранти и револуционери.
По Солунскиот конгрес на ТМОРО во јануари 1903 година започнале забрзани подготовки за востание. Се набавувало оружје, се собирале доброволци и се организирале чети за преминување во Македонија.
Во март 1903 година Питу Гули тргнал кон Крушевско како војвода на сопствена чета. Според одделни податоци, таа првично броела 12–13 борци. Во некрологот објавен по неговото загинување во весникот „Автономна Македонија“ се пренесени неговите проштални зборови: „Збогум, ова може да е последно. Јас одам онаму каде што ме вика долгот.“
По враќањето бил вклучен во војводското тело на Крушевскиот востанички реон. Ги обиколувал селата, собирал оружје и муниција, воспоставувал врски со комитетите и обучувал идни востаници.
Според сведоштвата, Питу Гули раководел со таен логор во Биринската Корија. Таму идните борци учеле да ракуваат со оружје, да стрелаат, да маршираат и организирано да дејствуваат во борбени услови. Од нив барал строга дисциплина и не дозволувал насилство врз населението или присвојување народен имот.
Со подготовките е поврзана и легендата за крушевското востаничко знаме. Наместо „Слобода или смрт“, на него било извезено „Смрт или слобода“. Според преданието, Питу Гули рекол дека тоа можеби е претскажување оти ќе загине во борбата за ослободувањето на Крушево.
На 2 август 1903 година започнало Илинденското востание. Питу Гули командувал со најбројниот крушевски востанички одред, во кој биле вклучени неколку стотици востаници и припадници на селската милиција.
Неговиот одред ги обезбедувал приодите кон Крушево од правецот на Острилци, Бирино и Трстеник. Борците под негова команда учествувале во нападот врз османлиските позиции и во ослободувањето на градот.
По ослободувањето биле создадени органите на востаничката власт на Крушевската Република, а неговите борци учествувале во обезбедувањето на градот.
Слободата на Крушево траела кратко. Османлиската власт испратила многубројна и добро вооружена војска за да го задуши востанието.
Кога пристигнал ултиматумот од Бахтијар-паша, дел од раководителите предложиле организирано повлекување за да се зачуваат борците и населението. Питу Гули бил против напуштањето на градот. Нему му се припишуваат зборовите: „Кога бевме мажи градот да го преземеме со крв, тогаш треба да бидеме мажи и да го браниме.“
Пред заминувањето на последните положби ги ослободил од заклетвата борците кои немале соодветно оружје. Не сакал да ги поведе во сигурна и бескорисна смрт. Со најрешителните востаници ги зазел положбите на Мечкин Камен.
На 12 август 1903 година востаниците на Питу Гули биле нападнати од далеку побројните и подобро вооружени османлиски сили. Борбата траела со часови. Востаниците одбиле повеќе напади, но постепено останувале без муниција и биле затворени во обрач.
Питу Гули продолжил да се бори и откако неговата пушка била оштетена. Приквечер бил погоден во градите и паднал меѓу своите соборци. Со неговото загинување завршила една од најтрагичните и најславните битки на Илинденското востание.
По задушувањето на востанието починала и неговата сопруга Евгенија, а четирите деца останале сираци. Дел од нив растеле во сиропиталиштето во Битола. Ќерката Флора починала млада, додека синовите Ташко, Никола и Стерју останале поврзани со бурните настани и борбите за Македонија.
По смртта на Питу Гули, историските сведоштва и народните преданија се испреплетувале. Народот го опеал како херојот од Мечкин Камен, а неговото име станало симбол на непокорот, чесноста и саможртвата.
Легендите можеби не го зачувале секој негов збор во изворната форма, но ја пренесуваат суштината на неговиот карактер – Питу Гули го избрал долгот пред личната сигурност, народот пред сопствената корист и Македонија пред животот.
