Македонска Нација
Решенијата донесени на Берлински конгрес претставуваат една од најболните историски пресвртници за македонскиот народ во XIX век. Наместо ослободување и политичка автономија, какви што надежи се појавиле по Руско-турската војна и одредбите на Санстефанскиот мировен договор, Македонија повторно останала под власта на Отоманската империја.
Големите европски сили, пред сè Англија и Австро-Унгарија, стравувајќи од засилување на руското и словенското влијание на Балканот и можноста за излез кон Средоземното море, одлучиле да ги жртвуваат интересите на македонскиот народ во корист на сопствените геополитички интереси.
За Македонците, ова претставувало огромно разочарување. Не само што биле поништени надежите создадени со Санстефанскиот договор, туку биле игнорирани и претходните предлози на Цариградска конференција, каде за првпат било предложено воведување автономија за Македонија. Наместо политички права и слободи, македонскиот народ бил оставен повторно на милост и немилост на османлиската власт.
Состојбата по Берлинскиот конгрес станала уште потешка од претходно. Македонија се соочила со економски пад, несигурност и постојан терор. Локалните османлиски власти, башибозуците и бројните разбојнички банди вршеле постојани грабежи и насилства врз населението, особено во западните делови на Македонија. Дополнителен товар претставувал и огромниот број турски бегалци – мухаџири, кои по војната се населиле во Македонија. Нивниот број достигнувал повеќе од сто илјади, а нивната издршка паѓала врз грбот на македонскиот народ. Покрај тоа, на територијата на Македонија била распоредена голема османлиска војска, чија исхрана и одржување исто така ги плаќало локалното население.
Таквата состојба создала огромен револт. Македонскиот народ сфатил дека без сопствена организирана борба нема да може да ја добие слободата. Незадоволството постепено прераснало во вооружен отпор. Во исто време, и соседните држави – Бугарија и Грција – незадоволни што не успеале да ја присвојат Македонија, испраќале свои вооружени чети на македонска територија. Нивната цел не била ослободување на Македонија, туку искористување на македонскиот револт за сопствени национални интереси.
Во такви услови избувнало Кресненско востание – првото големо организирано востание по Берлинскиот конгрес. Востанието започнало на 3 октомври 1878 година во Кресна, кога востаниците го нападнале и заробиле целиот турски гарнизон составен од 119 војници и двајца офицери. Иако често во историографијата се правеле обиди тоа да се претстави како туѓо инспирирано движење, фактите покажуваат дека востанието било започнато од самиот македонски народ и со сопствени сили, со јасна цел – ослободување на Македонија од османлиското владеење.
Македонските востаници не добиле поддршка од големите сили. Русија, под притисок на Англија и западноевропските држави, се изјаснила против продолжување на воените дејства и барала спроведување на одлуките од Берлинскиот договор. Османлиската империја, со финансиска и дипломатска поддршка од Англија, започнала силна офанзива против востаниците. Во исто време, бугарските политички кругови преку интриги и внатрешни поделби ја ослабнале македонската востаничка организација. До април 1879 година востанието било задушено, а османлиската власт повторно ги зазела ослободените територии.
Но, и покрај поразот, македонскиот отпор не престанал. Во Западна Македонија продолжиле вооружените акции на чети составени од поранешни доброволци и револуционери. Просторот меѓу Битола, Прилеп, Охрид и Кичево повторно станал жариште на нови подготовки за вооружена борба. Во текот на 1879 и 1880 година се создавале нови заговори за востание, кои османлиските власти ги откривале и задушувале.
Особено значаен момент во македонската политичка историја претставува одржувањето на Националното собрание на Македонија во местото Гремен Теке, од 21 мај до 2 јуни 1880 година. На ова собрание присуствувале 32 делегати од различни краишта на Македонија, Македонци, Власи и Албанци. Таму била формирана Привремена влада на Македонија „Единство“, која претставувала прв обид за создавање организирана македонска политичка власт.
Од името на оваа влада бил испратен Апел до големите сили, во кој се барало спроведување на членот 23 од Берлинскиот договор и создавање автономна Македонија. Во документите на Привремената влада, Македонија не се претставува како туѓа територија, туку како посебна земја со свој народ, свои историски права и право на сопствена државност. Во Протоколното решение јасно се истакнува дека Македонија е оставена „сирак“ од големите сили, иако низ историјата дала значајна цивилизација и личности како Аристотел и Александар Велики.
Особено значајна е пораката содржана во документот: „Македонија за Македонија, за воспоставување на древната Македонија“. Оваа парола претставува еден од најсилните историски докази за постоењето на македонска политичка свест и стремеж кон сопствена држава. Иако некои историчари се обидувале ова да го прикажат како резултат на грчка пропаганда или романтичарски занес, фактот што ваквите идеи се појавуваат континуирано низ XIX и XX век покажува дека тие биле длабоко вкоренети кај македонскиот народ.
Постојат различни толкувања за создавањето на Привремената влада на Македонија. Според едни, таа била инспирирана од Русија, според други од Грција, а според трети од самата Отоманска империја. Но, анализата на документите, времето во кое таа постоела и нејзините цели укажуваат дека најреално е таа да била производ на самиот македонски народ и неговиот стремеж кон слобода и државност.
Апелот и Протоколното решение од 1880 година претставуваат драгоцени историски документи кои сведочат дека уште тогаш постоела јасна идеја за автономна, па дури и независна македонска држава. Во нив се гледа дека македонскиот народ не барал туѓа територија, туку право на сопствен политички и национален развој. Токму затоа овие документи претставуваат значаен темел во историјата на македонската национална борба и доказ за континуитетот на идејата за македонска државност.