Славе Катин
Ликот и делото на Александар Трети Македонски со векови остануваат предмет на истражување, восхит и толкувања, но и поле на судир меѓу историските факти, легендите и современите обиди за присвојување на минатото.
Во време кога различни политички и идеолошки центри се обидуваат да ги преобликуваат историските факти и да ги присвојуваат достигнувањата на древните цивилизации, македонскиот народ и научната јавност сè почесто се соочуваат со обиди за негирање на македонската историска и културна посебност.
Особено место во тие расправи зазема ликот и делото на Александар Трети Македонски – една од најзначајните личности во светската историја. Неговото потекло, образованието, државничките способности, воените подвизи и односот кон различните народи и култури со векови претставуваат предмет на истражувања, дебати и научни трудови.
Кој бил навистина Александар Македонски? Како успеал да создаде империја што се простирала на три континенти? Каков бил неговиот однос кон античките грчки полиси, кон големите царства на Истокот и кон тогашниот познат свет?
Овие прашања и денес продолжуваат да ги привлекуваат историчарите, научниците и љубителите на историјата ширум светот.
Со цел читателите на порталот „Македонска нација“ поблиску да се запознаат со овој историски период, во продолженија ќе бидат претставени делови од историското дело „Александар Велики“ од германскиот историчар и научник Улрих Вилкен. Делото е преведено и приспособено на македонски јазик од Славе Николовски-Катин, а е објавено од издавачката куќа „Мисла“ од Скопје во 1988 година.
Овој превод претставува едно од првите пообемни дела за античка Македонија достапни на македонски јазик и одигра значајна улога во доближувањето на античката македонска историја до пошироката читателска публика. Тој отвори простор за нови истражувања, преводи и научни трудови посветени на Македонија и на нејзиното историско наследство.
Во воведот на своето дело, Улрих Вилкен забележува дека појавата на Александар Македонски претставува еден од највпечатливите феномени во светската историја. Од владетел на една, според тогашните мерила, периферна држава, Александар успеал да стане освојувач кој трајно го променил текот на светските настани и оставил неизбришлива трага во колективната меморија на човештвото.
Според авторот, низ вековите се создале повеќе ликови на Александар. Првиот е митолошко-романтичниот Александар – херој кој се појавува во литературата на десетици народи, од Европа до Азија. Тој е присутен во средновековните легенди, во религиозните преданија, во народните епови и во книжевните традиции на многу цивилизации.
Во некои преданија Александар е претставен како полубожествен владетел, во други како нов Ахил, а во ориенталните култури неговото име Искандар и денес предизвикува посебна почит и восхит. Токму затоа, истакнува Вилкен, проучувањето на Александар бара внимателно разграничување меѓу легендата, митот и историската личност.
Во различни народни сеќавања, сликата за него не е секогаш иста. Некаде тој е славен како крал, херој, освојувач, филозоф, државник и визионер. Некаде, пак, се памети како суров владетел и војсководец чии походи оставиле тешки траги. Токму таа спротивставеност го прави неговиот лик толку силен и толку присутен во светската традиција.
Според многу легенди, Александар е крал, херој, бог, освојувач, филозоф, научник, пророк, државник и визионер. Во други претстави, тој е човек на страсти, суров војсководец и владетел кој не секогаш ги почитувал мерките на човечноста. Накусо, тој е џин во литературата и во народната традиција, а неговото име и подвизи – вистинити или измислени – се меѓу најраспространетите во светската историја.
Вториот Александар е историскиот Александар. Познато е дека заедно со својот татко, Филип Втори Македонски, ја зацврстил моќта на Македонија и ја наметнал македонската превласт врз грчките градови-држави, кои во тоа време веќе го имале зад себе својот златен период. Следејќи ја политичката и воената насока поставена од Филип, Александар преминал од Европа во Азија и на бојното поле го уништил древното, но веќе разнишано величество на Персиската империја.
Откако ја презел улогата на водач во големиот поход против традиционалниот источен противник, Александар ја одвел својата војска сè до реката Инд, до крајот на тогашниот познат свет. Потоа се вратил во Вавилон, каде што починал во својата триесет и трета година од животот.
За овој неверојатен поход се зачувани ограничени податоци и не секогаш јасна хронологија. Но, едно е сигурно: Александар го променил делот од светот низ кој поминал. Со неговите освојувања биле поставени темелите за ширење на елинската цивилизација во голем дел од Западна и Средна Азија. Тој процес подоцна влијаел врз развојот на институции, културни врски и цивилизациски движења што ќе остават длабоки последици во историјата.
Неговата оставнина го опфаќа и славниот град Александрија во Египет, кој и денес го носи неговото име, како и други градови основани или именувани во чест на Александар во просторот на тогашната империја. Неговите походи, неговата војска и контактите меѓу различни народи и култури оставиле траги што се проучуваат до денес.
Во некои научни и популарни толкувања се посочува дека потомците на војниците од неговата војска оставиле траги и во оддалечени области на Азија. Во некои долини на Каракорум и денес постојат преданија за потекло поврзано со војската на Александар. Без разлика на степенот на историската потврденост на таквите преданија, тие сведочат за силата на неговиот мит и за длабочината на неговото влијание.
Третиот Александар е Александар човекот. Токму тука се појавуваат најголемите тешкотии за секој што сака да ја разбере неговата личност. Александар уште за време на својот живот почнал да станува легенда. Таа легенда се проширила низ античкиот свет, а подоцна и низ средновековните култури, правејќи го неговиот лик сложен, противречен и постојано отворен за нови толкувања.
Секој што сака да го изучува Александар се соочува со две силни сенки: митолошката и историската. Она што ќе го извлече од нив, за него станува вистинскиот Александар. Затоа секоја интерпретација на неговиот живот во одредена мера е и лична интерпретација.
Проблемите со кои се соочува биографот на Александар се темелат врз ограниченоста на зачуваните извори. За современите државници постојат илјадници документи, говори, писма, сведоштва и архиви. Кај Александар, пак, времето го направило своето: останале помалку податоци, често посредни, понекогаш противречни, но токму затоа секој од нив мора внимателно да се прочита и да се разгледа во целина.
Кога се работи за древни настани, историчарот нема простор за произволен избор на материјали. Тој мора да работи со она што преживеало низ вековите. Затоа и различните портрети на Александар, кои ги создаваат современите историчари, често откриваат не само состојба на доказите, туку и лични, научни и психолошки склоности на самите толкувачи.
Токму во тоа се состои и вечната привлечност на Александар Македонски. Тој не е само владетел од далечното минато. Тој е историска личност, мит, симбол и прашање што секоја генерација повторно го отвора.
За Македонија, неговиот лик има посебно значење. Александар Трети Македонски не може да се разгледува само како светски освојувач или како фигура од античките легенди. Тој е дел од поширокото историско наследство на Македонија, дел од меморијата за една древна држава која оставила трага во светската цивилизација.
Затоа враќањето кон делата како она на Улрих Вилкен, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин, не е само читање на историјата. Тоа е и потсетување дека македонската историска вистина не смее да се заборави, да се преименува или да се препушти на туѓи толкувања.
Александар Македонски останува меѓу историјата и митот, но и во самото срце на вечната македонска вистина.
Александар Трети Македонски и неговото место во светската историја, според книгата на Улрих Вилкен, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин.