Македонска Нација
По задушувањето на Илинденското востание во 1903 година, османлиската војска и башибозукот спровеле жестоки казнени походи низ Преспанскиот Регион. Биле убивани цивили и востаници, опожарувани цели села, ограбувани куќи, добиток и летнина, а населението било принудено да бара спас во планините и во трските покрај Преспанското Езеро.
Податоците што следуваат се засноваат врз сведоштвото на Наум Темчев, објавено во 1942 година. Имињата, возраста на жртвите и датумите се пренесени според наведениот историски извор.
Асамати
Во Асамати била опожарена една куќа.
Бела Црква
Бил убиен 75-годишниот Милош Бандалов.
Болно
На 23 јули од Ресен кон Болно тргнале османлиска војска и башибозук. По пат биле убиени Тасе Крстев, на 70-годишна возраст, и Наум Стојчев, на 18-годишна возраст.
До крајот на јули низ селото минувале повеќе воени единици, кои опожариле 92 куќи. Во пламените живи изгореле Динка Тасева, на 32-годишна возраст, и Менка Митрева, на 18-годишна возраст.
Во истиот период биле убиени:
- Крсте Настев, 55 години;
- Митре Тасев, 28 години;
- Ристе Тасев, 24 години.
На 26 август низ селото поминала многубројна војска. Тој ден бил убиен Стефо Настев, на 46-годишна возраст.
Населението останало без имот, бидејќи стоката и покуќнината биле ограбени. По објавувањето амнестија за востаниците, деветмина од селото решиле да се предадат во градот. Пред да стигнат во Ресен, над селото Избишта биле пресретнати од војници од Охридскиот табор и свирепо убиени:
- Митре Темелков;
- Трајчо Митрев;
- Кирчо Василев;
- Кипре Василев;
- Иванчо Радев;
- Крсте Настев;
- Стефо Наумов;
- Тано Ристов;
- Нанчо Ставрев.
Според сведоштвото, дел од нив биле застрелани, а други биле подложени на тешко измачување и осакатување.
Брајчино
Истовремено со Љубојно, од истите воени сили и башибозучки одреди било нападнато и Брајчино. Селото било ограбено, а 77 куќи биле запалени.
Во следните три дена населението, кое се засолнило во блиската планина, било опколено и изложено на постојан оган. Биле убиени:
- Танчо Ничав, 65 години;
- Митре Тегов, 90 години;
- Христо Иванов, 85 години;
- Тасе Спиров, 28 години;
- Тане Стојанов, 98 години;
- Петре Ничов, 40 години;
- Коте Јанкулов, 40 години;
- Василка Јанева, 25 години;
- Јана Симова, 20 години.
По убиствата, населението било протерано во Наколец, каде што две недели било изложено на мачење од башибозучките водачи Рустем од Пепле, Решид од Наколец и Џељо од Крани.
Во борба со османлиската војска загинал и востаникот Васил Стефанов.
Волкодери
Истиот ден кога бил нападнат Покрвеник, војската го нападнала и Волкодери. Биле опожарени десет куќи, а бил убиен старецот Тома Карамфилов.
Горно Дупени
На 31 јули, додека жителите ги извршувале полските работи, кон нив се приближиле војска и башибозук, пукајќи кон населението.
Уште на полето биле убиени:
- Наум Трајчев, 65 години;
- Георги Наумов, 65 години;
- Ставре Христов, 44 години.
Населението се повлекло во селото и решило да испрати селски протогер за да ги пресретне напаѓачите. Кога се дознало дека и тој бил убиен, жителите побегнале кон планината.
При бегството биле убиени:
- Митре Наумов, 50 години;
- Петре Георгиев, 57 години;
- Трајчо Митрев, 38 години;
- Велика Гештанка, 75 години;
- Кира Јанева, 66 години;
- Елена Јанева, 70 години.
Сите 65 селски куќи биле ограбени и опожарени, а бил одземен и добитокот.
Од селото во востанието учествувале 22 комити. Во различни борби загинале:
- Христо Наумов, 19 години;
- Никола Стефов, 29 години;
- Нанчо Танев, 25 години;
- Крсте Танев, 28 години.
Меѓу тешко ранетите жители што од 4 до 12 декември се лекувале во Ресен биле:
- Костадин Митрев, 19 години;
- Наум Иванов, 58 години;
- Софија Иванова, 25 години;
- Лена Наскова, 22 години;
- Софија Ненова, 25 години;
- Дафина Славева, 55 години.
Долно Дупени
Во селото биле убиени три жени, чии имиња не се наведени во изворот.
Дрмени
Во Дрмени биле убиени:
- Тасе Шутафев, 25 години;
- Тасе Вељов, 45 години;
- Васил Ѓорев, 65 години.
Евла
На 5 август, башибозучкиот водач Хусеин Чељо, заедно со Зихман Сали и нивната чета, се приближил кон Евла. Населението се разбегало, а селото било ограбено и опожарено. Изгореле сите куќи, како и селското училиште.
Биле убиени:
- Тане Крстев, 25 години;
- Ристе Митрев, 95 години;
- Софија Крстева, 30 години;
- Михаил Крстев, три години.
Потоа башибозукот, потпомогнат од пристигнатата војска, тргнал во потера по населението. Напаѓачите биле пресретнати од селската чета и принудени да се повлечат. Во борбата тешко бил ранет и Хусеин Чељо.
На 20 август селото повторно било нападнато од многубројна војска. Биле запалени сламата и сеното, а житото и добитокот биле одземени. Тој ден бил убиен 45-годишниот Илија Христов, а 72-годишната Митра Јанева била жртва на насилство.
Биле опожарени куќата и целиот имот на Шефки Беј од Евла, бидејќи им помагал на востаничките чети. Тој бил заробен и затворен во Битола.
Езерени
Бил убиен Мице Иванов, на 40-годишна возраст.
Златари
Златари било опожарено на 15 август од околу 300 војници и башибозуци, предводени од јузбашиите Реџеп и Малик-чауш. Биле ограбени и запалени 61 куќа, а селскиот добиток бил одземен.
По пат кон селото бил убиен 70-годишниот Нено Неданов. Населението се засолнило во блиската планина.
На 25 август башибозучките водачи Хусеин и Малик, придружувани од свои луѓе и војници од Приштинскиот одред, повторно дошле во селото. Заробиле 13 жители и ги врзале по тројца, под изговор дека ќе ги однесат во Ресен. Наместо тоа, ги одвеле кон планината Чешино и ги убиле:
- Стефо Витанов, 55 години;
- Јонче Димитров, 16 години;
- Георги Ставрев, 18 години;
- Ташко Јанев, 30 години;
- Ристе Лите, 58 години;
- Стојан Дурев, 50 години;
- Иван Илиев, 65 години;
- Стојан Мирчев, 65 години;
- Андреја Трајчев, 50 години;
- Георги Стојанов, 30 години;
- Ристе Стефов;
- Трајче Наумов;
- Наум Ристев, 40 години.
Крани
Од Крани во востанието учествувале 13 комити. Во борбите со војската загинале Ламби Несторов и Најдо Трајков.
Кривени
По нападите во Крушево, покрај планината и низ Кривени минувале многубројни воени и башибозучки сили.
На 15 август од главните единици се одделиле околу 50 војници и башибозуци, кои го ограбиле и запалиле селото. Изгореле сите 60 куќи, а бил одземен и дел од добитокот.
На 19 август селото повторно било нападнато. Населението, заедно со добитокот, се повлекло во планината кај местото Висок Кладенец, каде што останало седум недели.
Од жителите на селото загинал востаникот Мице Кривенски, убиен во Цапари.
Крушје
Крушје било првото опожарено село во Ресенско. На 21 јули, за време на една борба со востаничките чети, селото најпрво било ограбено, а потоа запалено.
Населението, кое претходно избегало, се вратило за да ги продолжи полските работи. Меѓутоа, на 4 август селото било нападнато од многубројна војска и башибозук, кои го запалиле сето она што останало по првиот напад.
Жителите што не успеале да избегаат биле убиени:
- Тасе Лозанов, 75 години;
- Ставре Ристев, 85 години;
- Нанчо Ставрев, 24 години;
- Ставре Јонов, 35 години;
- Нанчо Колев, 40 години;
- Стефо Цветков, 80 години;
- Ристе Јонов, 40 години;
- Митре Павлов, 80 години;
- Алексо Перев, седум години.
Курбиново
На 15 август Курбиново било нападнато од башибозукот. Биле убиени:
- Божин Видимов;
- Ристе Наумов;
- Илија Иванов;
- Пандо Митрев;
- Насте Ристанов;
- Ендрија Илиев.
Лавци
На 21 август низ Лавци поминала многубројна војска, која опожарила 16 куќи.
При бегството од Шурленци бил убиен Тасе Ристев, на 60-годишна возраст.
Лева Река
На 21 јули од Ресен тргнале војска и башибозук, предводени од Хусеин Чељо. Тие ја нападнале Лева Река, го ограбиле селото и го запалиле.
Тој ден немало жртви, бидејќи населението навреме го напуштило селото. Три дена подоцна бил убиен 70-годишниот Тасе Јосифов.
На 15 август војска и башибозук од Буково, предводени од Јусреф, повторно минале низ селото и целосно го опожариле. Потоа започнале потера по разбеганото население.
Биле убиени:
- Цветко Грозданов, 57 години;
- Ефтим Темелков, 45 години;
- Наум Ристев, 46 години;
- Ефтим Стефов, 30 години;
- Георги Ѓаватанчанин, 90 години;
- Коте Цветанов, 55 години;
- Коле Тасев, 25 години.
Башибозукот го одзел целиот селски добиток и уништил 60 свињи.
Љубојно
Љубојно било опожарено на 15 август. Изгореле 105 куќи и селската црква „Свети Јован Богослов“.
Од Љубојно во востанието учествувале 80 комити. Во борбите загинал востаникот Лазар Секулов.
Меѓу убиените жители биле:
- Костадин Петров, 70 години;
- Симо Петров, 55 години;
- Стојан Пекаров, 60 години;
- Иван Ристов, 70 години;
- Колејца Голомадева, 60 години, изгорена во својата куќа;
- Стојан Илиев, 70 години;
- Спасе Митрев, 25 години;
- Фоте Ложанче, 50 години;
- Митре Стојанов, 30 години;
- Србин Павлев, 60 години;
- Лазарица Видинова, 70 години, убиена во Брајчино;
- Стојан Трајков, 30 години, убиен во Брајчино;
- Јаневица Грчица, 80 години, убиена во планината;
- Иван Ралич, 90 години;
- Никола Стефанов, 12 години, убиен во Нивици;
- Коле Стојанов, 25 години, убиен во Нивици.
Наколец
Наколец бил централно место на нахијата и во него имало постојан османлиски гарнизон. Оттаму војската и башибозукот тргнувале во напади врз околните села. Заробените жители биле носени во Наколец, каде што биле испрашувани и мачени.
Биле запалени 28 православни куќи. Од жителите што бегале кон Дупени биле убиени:
- свештеникот Христо, 90 години;
- старецот Стефан, 85 години.
Во борба со војската кај селото Герман загинал 25-годишниот комита Најден.
Отешево
Во Отешево имало само една куќа, во која живеело многубројно семејство. Куќата била запалена, а жените биле изложени на насилство.
Кај Отешево загинале востаници од повеќе села:
- Ристе Стојков од Прељубје;
- Трајчо Георгиев од Волкодери;
- Видин Лазов од Лавци;
- Темелко Петрев од Прељубје.
Перово
Перово било опожарено на 18 август. Жителите успеале привремено да се спасат во колиби подготвени во високата трска на Преспанското Езеро. Башибозукот ја одзел селската стока.
На почетокот од септември засолништата биле откриени. Тогаш биле убиени Босилко Митрев, на 76-годишна возраст, и Иван Кркјаланов, на 80-годишна возраст.
Биле опожарени сите 85 куќи. Селската чета броела околу 50 борци, а во борбите загинал Георги Чавкалов.
Во овој реон башибозукот Мурад Раме го убил и инспекторот на востаничките чети С. Панајотов.
Петрино
Во саботата пред празникот Успение на Пресвета Богородица низ Петрино поминала војска, која опожарила десет куќи.
Биле убиени:
- Гоше Кипрев, 30 години;
- Стефо Темелков, 60 години.
Подмочани
Подмочани било едно од најголемите, но и едно од најтешко настраданите села во Ресенско.
Авторот на сведоштвото запишал дека, кога на 4 декември 1903 година поминал низ селото, тоа било целосно пусто. Само голите ѕидови на опожарените куќи сведочеле за крвавите настани што се случиле таму.
На 24 јули од Ресен кон Подмочани тргнале воени сили предводени од Реџеп јузбашијата и јузбашиите Асим и Шевки. Со нив биле и башибозучки одреди предводени од Хусеин Чељо.
Селската чета решила да го брани селото и зазела позиции на блиските височини. Жените, децата и старците останале во селото. Кога започнало пукањето, тие се обиделе да побегнат кон планината, но биле престигнати и опколени.
Биле убиени:
- Симо Стојанов, седум години;
- Ристе Настев, 80 години;
- Нечо Георгиев, 90 години;
- Ноне Јанев, 30 години;
- Илија Нечов, 90 години;
- Крсте Симов, 11 години;
- Нестор Георгиев, 110 години;
- Андреја Илиев, осум години;
- Ванча Стефова, 40 години;
- Ката Мицева, 35 години;
- Динка Трајчева, 50 години;
- Зуда Динкина, две години;
- Сава Ефтимова, седум години;
- Ката Илиева, 40 години;
- Лена Гошева, околу осум години;
- Наша Мишева, осум години;
- Никола Митрев, 15 години.
Селото било запалено и изгореле сите 110 куќи. Во пламените загинале и Гошо Цветков и Никола Митов.
Според историското сведоштво, жените биле ограбувани, понижувани и изложени на насилство. До вечерта војската и башибозукот го напуштиле селото. Еден дел заминал кон Наколец, а друг се вратил во Ресен.
По три недели Подмочани повторно било нападнато. Биле убиени:
- Трајче Стојчев, 60 години;
- Павле Наумов, 69 години;
- Нелко Димов, 62 години;
- Симо Ристов, 60 години;
- Ставре Петрев, 63 години;
- Панде Трајчев, 14 години;
- Митре Тасев, 30 години;
- Јане Иванов, 90 години;
- Ламби Илиев, 22 години;
- Темелко Танев, 50 години.
При вториот напад повторно биле извршени насилства врз жените. Како тешко повредена се споменува Мара Костова, која останала на лекување во градот.
Облеката, покуќнината, добитокот и земјоделските производи биле ограбени. Кога подоцна била делена помош, преживеаното население немало речиси ништо.
Од Подмочани во востанието учествувале 70 комити. Во различни борби загинале:
- Кочо Илиев;
- Раде Стојчев;
- Коте Радев;
- Ставре Босилков;
- Нанчо Стефов;
- Стојан Николов.
Покрвеник
Покрвеник бил нападнат на 18 август од војска од Ресен и Охрид, придружувана од башибозук. Биле опожарени 30 куќи.
Населението, заедно со добитокот, побегнало кон Отешево. Таму било пресретнато од башибозукот, кој ја одзел целата стока и ја однел во Стење.
Тој ден бил убиен Андон Велев, на 65-годишна возраст.
Претор
При минувањето низ Претор, башибозукот го ограбил селото. Од населението што останало во своите домови биле убиени:
- Кале Ставрев, 60 години;
- Јане Стефанов, 80 години;
- Темелко Божинов, 110 години;
- Иван Јанков, 65 години;
- Трајче Микош, 60 години;
- Депа Андонова, 75 години.
Ресен
Кога во Ресен се собрале повеќе воени единици, биле заробени и врзани 19 граѓани, кои требало да бидат одведени во Битола.
По пат биле убиени:
- Халчо Наумов, 50 години;
- Ставре Нанчов, 60 години;
- Ташко Ставрев, 25 години.
На 26 август бил убиен еден од градските водачи, Никола Љапчев, на 40-годишна возраст, брат на Андреј Љапчев. На 27 јули бил убиен и Вангел Евтимов, на 40-годишна возраст.
Особено голема материјална штета претрпел Андреј Милошев. Во неговиот чифлиг во Дрмени бил запален анот, а биле исечени јаболковите и крушовите дрвја во градината, која се сметала за единствена од таков вид во областа. Била ограбена и целата стока од чифлигот.
Од Ресен во востанието учествувале 50 комити. Во борбите загинале Вангел Ставрев и Нанчо Златарев.
Слимница
Во Слимница биле опожарени две куќи.
Царев Двор
Во Царев Двор биле убиени:
- Коте Андонов, 60 години;
- Никола Кокарев, 40 години;
- Таневица Стоевска, 45 години;
- Ристе Нунев.
Штрбово
На 15 август османлиската војска и башибозукот го нападнале Штрбово.
Биле убиени:
- Дојчин Котев, 60 години;
- Дојчиница Котева, 60 години;
- Ристо Милев, 20 години;
- Фоти Толчев, 50 години;
- Наум Стојанов, 22 години.
Башибозукот го одзел целиот селски добиток.
Преспа ја платила слободата со човечки животи
Овие податоци откриваат само дел од размерите на страдањето што го зафатило Преспанскиот Регион по Илинденското востание. Меѓу жртвите имало востаници, но и голем број немоќни старци, жени и деца. Цели семејства останале без покрив, храна и добиток, додека повеќе села биле речиси целосно претворени во пепел.
Имињата на загинатите, запишани и сочувани во историските сведоштва, остануваат траен спомен за жртвата на преспанското население во борбата за слобода на Македонија.
Извор: Наум Темчев, „Жертвите при потушаване на Илинденското възстание“, списание „Илюстрация Илинден“, Софија, 1942 година.
