„Лидерите на големите сили на Париската мировна конференција, 27 мај 1919 година, на која се разгледувало и македонското прашање.“
Извадок на оперативниот дневник на Врховната команда на Кралството СХС зборува за обединета автономна Македонија со центар во Солун, петиции до Вилсон и надеж во американска помош. Дипломатските документи го потврдуваат постоењето иницијативи за автономија.
По Првата светска војна, прашањето за иднината на Македонија повторно се нашло пред надежите на нејзиното население и интересите на големите сили.
Поделбата по Балканските војни оставила длабоки последици, а мировното уредување во 1919 година отворило очекувања дека ќе биде можно поинакво решение за македонското прашање.
Државниот Архив на Военоисторискиот институт — Белград го опишува меѓувоениот период како време во кое поделбата била проследена со политики на асимилација и потиснување на македонското име, јазик и традиции.
Во превод на македонски, почетната реченица гласи: „Автономна Македонија треба да го опфати целиот српски, грчки и бугарски дел на Македонија — од Качаник и Шар Планина до реката Струма. Центарот би бил во Солун.“
Во тој контекст особено внимание привлекува извадок што се пренесува со датум 7 март 1919 година, припишан на оперативниот дневник на оперативното одделение на Врховната команда. Во доставениот препис се опишува замисла за автономна Македонија што би ги опфатила деловите под српска, грчка и бугарска власт, со центар во Солун.
Ваквата формулација ја претставува Македонија како целина надвор од воспоставените државни граници. Изразите „српски“, „грчки“ и „бугарски дел“ во самиот извадок ги означуваат деловите под соодветната државна власт.
Понатаму, преписот опишува очекување дека Америка ќе ја помогне акцијата. Се споменува тригодишно присуство на американска војска и полиција, по што Македонците би формирале сопствена војска, полиција и други органи на власта.
Значаен е и опишаниот начин на дејствување. Според доставениот извадок, најнапред требало населението да биде запознаено со идејата, а потоа одделни краишта на Македонија да испратат петиции до американскиот Конгрес и претседателот Вудро Вилсон. Со потписи би се побарало право на самоуправување и автономна Македонија под покровителство на големите сили.
Повикувањето на Вилсон се вклопува во тогашната меѓународна атмосфера. На 8 јануари 1918 година американскиот претседател ги претставил своите Четиринаесет точки, програма за повоен мир што поттикнала очекувања за поправедно меѓународно уредување.
Дека барањата за македонска автономија навистина биле присутни во 1919 година потврдува британски дипломатски документ. Во извештај од 7 април 1919 година, испратен од Софија до лорд Керзон, Хари Ламб известува за манифест во полза на автономија на Македонија и доставува превод од неговата турска верзија, наменета за муслиманското население. Ова е независна потврда за распространувањето на автономистички иницијативи во истиот период.
Македонското прашање било разгледувано и на самата Париска мировна конференција. Американскиот записник од состанокот на големите сили на 1 септември 1919 година бележи италијански предлог за автономни надлежности во Македонија во рамките на државата на Србите, Хрватите и Словенците. Предлогот опфаќал јазик, образование, вероисповед и локална управа, со централен административен совет во Битола.
Американската, британската и јапонската делегација поддржувале поинаков предлог: претставник на Друштвото на народите што пет години би ја следел состојбата. Француската делегација се спротивставувала на посебниот надзор. Овие расправи се однесувале на поограничени решенија од обединета автономна Македонија со центар во Солун.
Македонското барање за слобода и самоуправа било присутно во 1919 година. Разликата меѓу таа надеж и одлуките на големите сили останува едно од суштинските прашања за разбирање на македонската историја.
Архивска референца според доставениот навод: Архив на Военоисторискиот институт — Белград, „Операциски дневник оперативног одељења Врховне команде“, књ. 38, 85, дов. бр. Ф. Jo 19.701, 7.3.1919.
