Санстефанскиот договор и решенијата на Берлинскиот конгрес од 1878 година не донеле ослободување за Македонија. Напротив, тие ја претвориле во предмет на судир меѓу големите сили и соседните балкански држави, чии владејачки кругови настојувале да ги остварат своите територијални претензии на сметка на македонскиот народ.
Може да се каже дека оружените акции на српските и грчките владејачки кругови до одредена мера претставувале реакција против Санстефанскиот договор, склучен меѓу Русија и Отоманската Империја на 3 март 1878 година во Сан Стефано, во близина на Цариград.
На сличен начин бугарските владејачки кругови реагирале против решенијата на Берлинскиот конгрес. Преку комитетите „Единство“, тие се обидувале да го искористат Кресненското востание за остварување на големобугарските територијални претензии кон Македонија.
Санстефанскиот договор и руските интереси
Според Санстефанскиот договор, Србија, Романија и Црна Гора требало да бидат признаени како независни држави, додека во другите балкански земји под османлиска власт било предвидено спроведување реформи.
Со договорот се предвидувало создавање голема автономна бугарска држава, која, покрај територијата на денешна Бугарија, би опфатила и поголем дел од Македонија, како и делови од Србија, Албанија, Тракија и други области.
Зад ваквото решение стоеле интересите на рускиот царизам, кој преку создавањето голема држава под свое влијание настојувал да ја зацврсти положбата на Русија на Балканот и во близина на Цариград и Протоците.
Против Санстефанскиот договор се изјасниле големите европски сили, пред сè Велика Британија и Австро-Унгарија. Тие сметале дека договорот ги загрозува нивните интереси на Балканот и дека е спротивен на претходно постигнатите договори меѓу Русија и другите големи сили.
Некои од тие договори предвидувале Бугарија да се најде во руската, а Македонија во австроунгарската сфера на влијание. Австро-Унгарија уште во 1878 година се залагала за создавање посебна автономна македонска област, која би се наоѓала под нејзино политичко влијание.
Судир на соседните пропаганди околу Македонија
И балканските држави се спротивставиле на приклучувањето на македонските области кон планираната автономна бугарска држава.
Грчката влада, преку своите конзулати и митрополити во Македонија, организирала испраќање протестни писма до големите сили и барала Македонија да биде приклучена кон Грција.
Слични активности презела и српската влада. Нив ги координирал таканаречениот Главен одбор во Белград, под претседателство на архимандритот Сава, кој за време на Берлинскиот конгрес заминал во Берлин за да дејствува меѓу дипломатските претставници.
Во исто време дејствувала и Бугарската егзархија. Таа организирала низа акции, меѓу кои и испраќање писма и петиции, со кои се барало остварување на замислата за таканаречената „Санстефанска Бугарија“.
Зад овие активности стоеле владејачките кругови во Грција, Бугарија и Србија. Тие тогаш првпат отворено се судриле околу територијалното присвојување на Македонија.
Како последица на овие настани, македонското прашање првпат било поставено пред целокупната европска дипломатија, односно пред претставниците на големите сили собрани на Берлинскиот конгрес.
Димитар Робев: Најдобро е Македонија да биде независна
Плановите на владејачките кругови во Бугарија, Србија и Грција за поделба и присвојување на Македонија биле туѓи на интересите на македонскиот народ и на другото население во земјата.
Наместо ослободување, тие предвидувале поделба на Македонија и замена на османлиското владеење со власт на некоја од соседните држави.
Во мај 1878 година ваков став изнел Димитар Робев, првиот македонски пратеник во првиот османлиски парламент од 1876 година. Осудувајќи ги пропагандите и територијалните претензии на балканските владејачки кругови, Робев истакнал дека за Македонија најдобро би било да стане независна.
Во врска со ова прашање тој го посетил Белград и разговарал со српскиот државен врв и со други политички претставници. Неговите соговорници не се согласиле со предлогот за независна Македонија и го обвинувале дека лично сакал да стане нејзин владетел.
Робев разговарал и со рускиот дипломатски претставник во Цариград, грофот Николај Игнатиев. Според одредени сведоштва, Игнатиев тогаш изјавил дека Македонија не може да му припадне на ниту еден од трите главни народи на Балканскиот Полуостров.
Предлози за автономна Македонија
Пред почетокот на Берлинскиот конгрес, во текот на руско-австроунгарските преговори во Виена, руската влада предложила од Македонија и Новопазарскиот Санџак да се создаде посебно автономно вазално кнежевство. Австро-Унгарија, меѓутоа, тогаш се спротивставила на ваквиот предлог.
Согледувајќи дека Санстефанскиот договор не може да се оствари во првично замислениот облик, руската влада уште пред почетокот на Берлинскиот конгрес се откажала од неговите одредби за создавање „Санстефанска Бугарија“. Ова дошло до израз и во нејзините преговори со британската влада.
За Санстефанскиот договор пишувал и Димитар Благоев, родоначалникот на социјалистичкото движење во Бугарија. Во статија објавена во весникот „Искра“ на 1 август 1903 година, како и во книгата „Придонес кон историјата на социјализмот во Бугарија“, тој ја оценил замислата за „Санстефанска Бугарија“ како неостварлива фикција.
Иако ги признавал позитивните последици од Руско-турската војна, меѓу кои и ослободувањето на Бугарија, Благоев истакнувал дека рускиот царизам преку војната настојувал да оствари и сопствени завојувачки цели. Слично гледиште било изнесено и во „Мала советска енциклопедија“, објавена во Москва во 1930 година.
Берлинскиот конгрес и неисполнетите реформи
Берлинскиот конгрес заседавал од 13 јуни до 13 јули 1878 година. Со неговите решенија Романија, Црна Гора и Србија станале независни држави, додека Босна и Херцеговина ѝ била дадена на управување на Австро-Унгарија.
Северна Бугарија станала вазално кнежевство под врховната власт на султанот, а јужно од неа била создадена автономната област Источна Румелија. За останатите балкански земји во рамките на Отоманската Империја, Берлинскиот договор предвидувал спроведување различни реформи.
Со членот 23 од Берлинскиот договор било предвидено и во Македонија да се спроведат реформи засновани врз таканаречениот Критски статут од 1866 година. Со нив земјата требало да добие одредени автономни и управни права.
Отоманската Порта, меѓутоа, никогаш не ги спровела предвидените реформи. Наместо подобрување, положбата на македонското население продолжила да се влошува.
Така, решенијата на Санстефанскиот договор и Берлинскиот конгрес не го решиле македонското прашање. Македонија останала под османлиска власт, изложена на интересите на големите сили и на засилените територијални претензии и пропаганди на соседните држави. Македонскиот народ повторно бил оставен самиот да се избори за својата слобода, државност и национална самостојност.
