Две тајни германски телеграми од 5 и 6 септември 1944 година сведочат дека германското државно раководство, во последните месеци од Втората светска војна, презело конкретни чекори за прогласување независна Македонија.
Документите биле означени со висок степен на тајност – „Geheime Reichssache“ („Тајна државна работа“) – а во нив се пренесувала личната наредба на Адолф Хитлер прогласувањето да биде спроведено без понатамошно одложување.
Првата телеграма била испратена на 5 септември до германското дипломатско претставништво во Софија. Веќе следниот ден пристигнала нова, уште поитна инструкција, со која се барало независноста веднаш да биде прогласена преку „познатиот комитет“. Паралелно со телеграфските наредби, од Загреб, преку Софија, во Скопје бил испратен Ванчо Михајлов, кој требало да ја процени можноста за реализација на германскиот план.
Првата телеграма – 5 септември 1944 година
Превод и транскрипција на документот
Тајна државна работа
Само како телеграма за шифрирана работа да се обработи
5 септември 1944 година
Специјален пренос, 5 септември 1944 година – 1.07 часот
Пристигнување: 5 септември 1944 година – 1.40 часот
Бр. 1937 од 5.9.
ERAM 940/44 R
Диплограма – Софија
Специјален телеграфски пат – тајно.
Тајна ознака за тајни државни работи.
Строго тајно.
За пратеникот
Во продолжение на телеграмата од 1 септември 1944 година и специјалниот пренос бр. 1935:
„Фирерот денес повторно нареди прогласувањето на независноста на Македонија да биде спроведено без никакво понатамошно одложување.“
Рајхсминистерот за надворешни работи уште еднаш бара веднаш да ги преземете потребните чекори и по телеграфски пат да известите:
- кој од Вас ќе биде задолжен за непосредното раководење со акцијата;
- кое тело, односно кој орган, ќе го изврши прогласувањето на независноста на Македонија.
Рајнебек
===============
Втората телеграма – 6 септември 1944 година
Превод и транскрипција на документот
6 септември 1944 година
Тајна државна работа
Телеграма
(Г. Шрајбер)
6 септември 1944 година
Испратена со специјален воз на 6 септември 1944 година во 2.20 часот
Пристигната на 6 септември 1944 година во 2.55 часот
Бр. 1950 од 6.9.1944
ERAM 949/44 R
Строго тајно!
Тајна државна работа!
За пратеникот Бекерле
Господинот Гарбен во Скопје денес ја доби следната наредба од министерот за надворешни работи на Рајхот.
Следува текстот на телеграмата:
„Откако Советскиот Сојуз ѝ објави војна на Бугарија, Фирерот нареди веднаш да се прогласи независноста на Македонија.
Господинот министер за надворешни работи на Рајхот Ве задолжува со сите средства што Ви стојат на располагање, преку познатиот комитет, без никакво одлагање да го спроведете ова прогласување и очекува во најкус можен рок да доставите извештај за неговото извршување.“
Крај на телеграфската наредба за Скопје.
Рајнебек
=============
Зошто наредбата била издадена токму тогаш?
Последните денови од август и почетокот на септември 1944 година биле пресвртни за германската положба во Југоисточна Европа.
На 23 август 1944 година, Романија преминала на страната на Сојузниците. На 2 септември паднала бугарската влада на Иван Багрјанов, а на 5 септември Советскиот Сојуз ѝ објавил војна на Бугарија.
Германското раководство станало свесно дека Бугарија повеќе нема да може да ја одржува окупациската администрација во Македонија. Истовремено, германската Армиска група „Е“, распоредена во Грција, морала да обезбеди патишта за повлекување кон север.
Со заминувањето на бугарските власти се отворала можност за политички и административен вакуум. Берлин се обидувал да го пополни со нова власт која би ги заштитила германските воени, комуникациски и стратегиски интереси.
Во такви околности, прогласувањето независна Македонија било замислено како итна политичко-воена мерка во момент кога германскиот систем на контрола на Балканот забрзано се распаѓал.
Мисијата на Ванчо Михајлов во Скопје
Германскиот план не останал само на ниво на тајни телеграми.
Во почетокот на септември 1944 година, Ванчо Михајлов бил префрлен од Загреб преку Софија во Скопје. Во тоа време тој престојувал во Независната Држава Хрватска, под заштита на режимот на Анте Павелиќ.
Како поранешен водач на ВМРО, Михајлов бил разгледуван од германското раководство како можен политички носител на замислената власт.
Неговата задача била да утврди дали постојат политички, организациски и воени услови за прогласување независна Македонија и дали новата власт би можела да опстане по повлекувањето на бугарската администрација.
На 3 септември 1944 година бил пренесен од Загреб во Софија, а потоа пристигнал во Скопје. Неговата мисија временски се совпаднала со тајните наредби од 5 и 6 септември.
Оттука, испраќањето на Михајлов и телеграмите треба да се разгледуваат како делови од една иста германска операција.
Берлин истовремено барал политички водач, орган што ќе ја прогласи независноста и локална структура што би ја презела управата.
Процената на Михајлов: планот доаѓа предоцна
Неговата процена била дека германската иницијатива доаѓа предоцна и дека на теренот не постојат услови за нејзино успешно спроведување.
Во Македонија веќе било силно организирано партизанското и народноослободителното движење, кое се борело против бугарската окупаторска власт и германските сили. Движењето располагало со воени единици, контролирало значителни подрачја и создавало сопствени политички и управни структури.
На 2 август 1944 година, со Првото заседание на АСНОМ, веќе биле поставени темелите на македонската државност во рамките на новата југословенска федерација.
Истовремено, Советската армија се приближувала од исток, бугарската окупациска администрација се распаѓала, а германските сили се подготвувале за повлекување од Грција преку Македонија.
Во такви услови, Германија немала доволно време, воена моќ, административен апарат ниту сигурна локална поддршка за да создаде и одржи нова државна структура.
Според достапните извори, Михајлов проценил дека обидот би предизвикал дополнителни жртви без реални изгледи за успех.
Во германските извештаи од Скопје, исто така, било оценето дека нема доволно локална политичка и воена поддршка.
На 8 септември 1944 година, Михајлов го напуштил Скопје заедно со персоналот на германскиот конзулат.
Задоцнета германска операција без услови за успех
Телеграмите од 5 и 6 септември 1944 година и мисијата на Ванчо Михајлов во Скопје ја откриваат целосната слика за една итна, но задоцнета германска операција.
Хитлер најпрво побарал да се утврдат лицата и органот што ќе ја прогласат независноста. По советското објавување војна на Бугарија, наредил тоа да биде сторено веднаш преку „познатиот комитет“. Во исто време, Михајлов бил испратен во Скопје како можен политички носител на новата власт.
Меѓутоа, состојбата на теренот веќе не можела да се промени со тајни наредби од Берлин. Бугарскиот окупациски систем се распаѓал, германските сили се повлекувале, а македонското народноослободително движење било широко организирано и политички зацврстено преку одлуките на АСНОМ.
Затоа германската основна цел не била ослободување на Македонија, туку воспоставување политички и административен механизам што би ги заштитил германските воени интереси и патиштата за повлекување од Грција.
Историската важност на двата документа е токму во тоа што тие сведочат за последниот обид на Третиот Рајх да го употреби македонското прашање за спасување на сопствените стратегиски позиции на Балканот.
