Мане Јаковлески
Патриоти вовлечени во опасна игра и видеокасетата што случајно ја откри аферата
Аферата „Сина птица“ од 1992 година не може да се разбере ако се гледа само низ една видеоснимка или еден состанок во Кочани. За да се разбере што навистина се случуваше, мора да се вратиме во годините кога Југославија се распаѓаше, кога во Хрватска и Босна и Херцеговина беснееше војна, а меѓу нас постоеше сериозен страв дека ЈНА може да интервенира и во Македонија и да го спречи нејзиното целосно осамостојување.
Сите бевме загрижени за Македонија
Не беа загрижени само луѓето кои подоцна беа вовлечени во случајот „Сина птица“. Загрижени бевме сите.
Словенија веќе се беше одвоила. Југославија се распаѓаше, а во Хрватска и Босна и Херцеговина се водеше војна. Стравувавме дека истиот пожар може да стигне и во Македонија и дека ЈНА може да биде употребена за да го спречи нејзиното целосно осамостојување од Југославија, која ние во тоа време често ја нарекувавме „Србославија“.
Затоа размислувањето како би се бранела Македонија доколку биде нападната не беше нешто необично. Не се подготвувавме да ја нападнеме сопствената држава. Стравувавме дека некој може да ја нападне Македонија и да го спречи нејзиното осамостојување.
Токму во таа атмосфера треба да се гледаат и луѓето кои подоцна беа вовлечени во „Сина птица“. Поголемиот дел од нив ги познавав уште пред аферата. Беа членови на ВМРО-ДПМНЕ, македонски патриоти и луѓе искрено загрижени за безбедноста и иднината на Македонија.
Што се случило во „Сина птица“?
Според објавеното соопштение на непосредните учесници, на 16 април 1992 година бил одржан состанок во мотелот „Сина птица“ во Кочани, на кој присуствувале група патриоти, како и претставници на МВР и АРМ. На состанокот се разговарало за состојбите во Македонија, бил читан записник од претходна средба, а средбата била и видеоснимена.
Токму тука почнуваат прашањата кои до денес остануваат отворени.
Ако станувало збор за некаква тајна паравоена организација создадена од ВМРО-ДПМНЕ и дијаспората, што барале претставници на државните безбедносни и воени структури на состаноците поврзани со нејзиното формирање?
Дали службите навистина откривале паравоена структура или некој создавал услови загрижени патриоти да бидат вовлечени во нешто што подоцна ќе биде искористено против нив, против дијаспората и против ВМРО-ДПМНЕ?
Прашањето станува уште посериозно затоа што во подоцнежните материјали за случајот се наведуваат тогашниот шеф на УДБА Добри Величковски и потполковникот на АРМ Драган Стојмановски, а се наведува и дека во замислениот одбор биле вклучувани членови на ВМРО-ДПМНЕ кои не биле свесни во што се вовлечени.
А пред „Сина птица“ – Велес
Мојот сомнеж за тоа што можело да следува не произлегува само од она што подоцна го дознав за „Сина птица“.
Пред неа веќе се случи случајот во Велес.
И таму се појави оружје, луѓе поврзани со ВМРО-ДПМНЕ и сериозни обвинувања, а подоцна во јавните и парламентарните расправи се отвори прашањето за улогата на самите безбедносни структури во настаните.
Токму затоа „Сина птица“ за мене не можеше да се гледа изолирано. Кога веќе постоеше случај во кој се отвори прашањето кој го дал оружјето и кој кого поттикнувал, оправдано беше да се праша што би се случило доколку и групата од „Сина птица“ продолжела да се развива.
Љубо Јовановски и моето име
Посебно место во целата приказна има Љубо Јовановски.
Тој беше секретар на Задграничните комитети, иако јас немав голема доверба во него. На таа функција беше предложен од Драган Богдановски.
Подоцна дознав нешто многу посериозно.
Луѓето кои биле вовлечени во „Сина птица“ ми кажаа дека Љубо Јовановски им тврдел дека јас сум запознаен со формирањето на групата и дека сум му дал согласност за нејзино формирање.
Кога се посомневале поради присуството на луѓе од службите и го прашале:
„А Мане знае дека службите се тука?“
според нивното сведоштво, Љубо им одговорил:
„Да, Мане знае.“
Но Мане не знаеше.
Не знаев дека се формира таква група, не знаев за состаноците, ниту дека во нив учествуваат луѓе од службите. Во моментот кога првпат ја видов видеокасетата, не знаев ниту што е „Сина птица“.
Како случајно дојдов до видеокасетата
Во 1992 година Љубчо Георгиевски побара од мене да организирам негово патување и политички средби во Германија. Со него беше Борис Змејковски.
По средбите во Германија заминавме во Брисел, каде што Георгиевски предаде протест до европските институции.
Пред крајот на престојот предложи да посетиме некој наш човек и да испиеме кафе. Му кажав дека во Брисел живее Љубо Јовановски, секретарот на Задграничните комитети, но и дека немам голема доверба во него.
Георгиевски сепак инсистираше да го посетиме.
Во домот на Јовановски повторно кажав дека меѓу нас нема голема доверба. Тој почна да објаснува дека преземал многу активности за Македонија, а јас не сум му верувал.
За да ни покаже што работел, самиот ја пушти видеокасетата.
Љубчо Георгиевски и Борис Змејковски веднаш реагираа на она што го гледаа.
Сфатив дека станува збор за важен и чувствителен материјал и побарав касетата да ми ја даде за внимателно да ја прегледам кога ќе се вратам во Берлин.
Љубо Јовановски првично одбиваше.
Тогаш Љубчо Георгиевски му рече:
„Мане ти е претпоставен и мора да го слушаш.“
По таа интервенција Јовановски ми ја предаде касетата.
Кога излеговме од неговиот дом, Љубчо ја кажа реченицата што до денес добро ја паметам:
„Со оваа касета сигурно ги добиваме изборите.“
Тогаш сè уште не знаев што е „Сина птица“
Кога ја зедов касетата во Брисел, не знаев што е „Сина птица“. Не знаев ниту дека во Македонија постои ресторан или мотел со такво име, ниту ја знаев целата заднина на луѓето и состаноците што се гледаа на снимката.
Само сфатив дека се работи за чувствителен материјал.
За аферата и нејзините вистински размери разбрав подоцна, откако Љубчо Георгиевски и Борис Змејковски почнаа јавно да го разоткриваат случајот, а особено по телевизискиот дуел меѓу Георгиевски и Добри Величковски.
И самиот документ на учесниците потврдува дека видеоматеријалот бил емитуван на МТВ за време на телевизискиот дуел Георгиевски–Величковски во јули 1992 година.
Затоа денес поставувам едноставно прашање:
Ако јас сум ја организирал „Сина птица“ или сум бил дел од таква операција, зошто би настојувал да ја земам видеокасетата и да му ја дадам на Борис Змејковски и Љубчо Георгиевски?
Потоа почнаа заканите
По враќањето на Љубчо во Македонија, според информациите што тогаш ги добив, Борис Змејковски го опоменал Добри Величковски дека поседува видеокасета со негова снимка.
Набргу потоа почнаа проблемите.
Во Берлин добивав телефонски закани, за кои сведочам дека лично доаѓаа од Величковски, дека животите на членовите на моето семејство ќе бидат загрозени ако касетата биде прикажана на телевизија.
Во тоа време сопругата и децата ми беа во Македонија.
Веднаш го информирав Љубчо, а тој ми одговори:
„Ништо не ти може. Добри е нервозен затоа што ќе мора да се соочи со мене на телевизиски дуел.“
Средбата на скопскиот аеродром
По разоткривањето на аферата дојдов во Македонија.
Тогаш со мене стапија во контакт луѓето од групата и се сретнавме на скопскиот аеродром.
На средбата беа сите осуммина потписници на соопштението: Блажо Тилев, Ацо Спасовски, Славчо Митевски, Трајче Крстевски, Благој Димитров, Илче Бојковски, Новица Арсовски и Аце Никодинов.
Поголемиот дел од нив ги познавав и претходно како членови на ВМРО-ДПМНЕ и добри македонски патриоти.
Тие лично ми ја раскажаа целата приказна. Ми кажаа дека Љубо Јовановски ги убедувал дека јас сум запознаен со иницијативата и дека сум му дал согласност за нејзиното формирање. Кога го прашале дали знам дека во целата работа се присутни луѓе од службите, тој им рекол дека и за тоа знам.
Тоа беше лага.
Поголемиот дел од тие луѓе, колку што ми е познато, и денес се живи и здрави и можат да посведочат за нашата средба на скопскиот аеродром и за разговорот што тогаш го водевме.
„Кажи му на Борис да не нè исклучува“
На таа средба ми кажаа уште нешто што никогаш не го заборавив.
Ме замолија да разговарам со Борис Змејковски и да му кажам да не ги исклучува од ВМРО-ДПМНЕ.
Зошто?
Затоа што тие не се чувствуваа како непријатели на партијата или на Македонија.
Тие беа патриоти кои во опасно време биле загрижени за одбраната на државата и поверувале дека учествуваат во нешто што треба да ѝ помогне на Македонија доколку биде нападната.
Во нивното јавно соопштение подоцна јасно стои дека по состанокот се откажале од иницијативата и дека не сакале да го нарушат угледот на партијата.
Во истиот архивски материјал е забележана и реакцијата на Борис Змејковски, кој ја обвинил СДБ дека се служи со „перфидни подметнувања“ на членови на партијата со цел ВМРО-ДПМНЕ да биде дискредитирана и компромитирана во јавноста.
Зошто било потребно моето име?
Ова е едно од клучните прашања.
Зошто Љубо Јовановски, според она што ми го кажаа сите осуммина на аеродромот, им кажувал дека „Мане знае“?
Во тоа време јас бев претседател на Задграничните комитети во Европа и значаен дел од финансиската и организациската поддршка за новоформираната ВМРО-ДПМНЕ од дијаспората минуваше преку мене.
Ако ним им било кажано дека „Мане знае“ и дека „Мане дал согласност“, тогаш моето име можело да биде употребено како гаранција дека тоа што го прават има поддршка од задграничните структури.
А потоа истата врска можела да се употреби во спротивна насока:
Мане знае → Задграничните комитети знаат → дијаспората стои зад групата → ВМРО-ДПМНЕ стои зад групата → ВМРО-ДПМНЕ создава паравоена формација.
Така, со една конструкција можеле да бидат компромитирани и луѓето, и дијаспората, и ВМРО-ДПМНЕ.
Но дали тоа била крајната цел?
За мене тука приказната не завршува.
Одам чекор понатаму затоа што ги паметам настаните што се случуваа тогаш и затоа што претходно веќе го имавме случајот во Велес.
Што ќе се случеше ако случајно не ја добиев видеокасетата во Брисел?
Дали групата ќе продолжеше да постои?
Дали подоцна УДБА ќе ја вооружеше?
Дали некој можеше да предизвика вооружен инцидент?
И што ќе се случеше потоа?
Во Македонија ќе постоеше „паравоена формација“. Во неа ќе имаше членови на ВМРО-ДПМНЕ. Преку Љубо Јовановски ќе постоеше врска со дијаспората. А ако дојдеше до вооружен инцидент, можеше да се создаде слика дека Македонија ја губи контролата над сопствената безбедност.
И тогаш можеше да се појави „спасителот“: Југословенската народна армија.
Истата армија од која стравувавме дека може да го спречи осамостојувањето на Македонија можеше да биде претставена како сила што треба да ја „заштити“ Македонија од хаос, екстремисти и паравоени формации.
А крајниот политички резултат?
Да се спречи Македонија целосно да се одвои и да остане во рамките на Југославија.
Ова е мој заклучок врз основа на она што лично го доживеав, она што ми го кажаа непосредните учесници и она што подоцна излезе во јавноста и документите.
Касетата можеби пресече нешто многу поголемо
Никогаш нема да дознаеме што ќе се случеше ако таа вечер во Брисел Љубо Јовановски не ја пуштеше видеокасетата.
Јас не отидов кај него по „Сина птица“. Не знаев дека таква касета постои, ниту што претставува снимката.
Тој самиот ја пушти за да ни покаже што работел. Јас побарав да ја земам затоа што сфатив дека на неа има нешто важно.
И токму таа касета подоцна ја отвори аферата пред македонската јавност.
Затоа „Сина птица“ не е приказна само за една видеокасета.
Тоа е приказна за едно време кога Македонија се бореше да застане на сопствени нозе, додека старите безбедносни структури сè уште имаа огромна моќ.
Тоа е приказна и за патриоти чија искрена загриженост за Македонија можела да биде злоупотребена.
И затоа, по повеќе од три децении, останува најважното прашање:
Убеден сум дека службите со интриги ја формирале „паравоената формација“ или, како што самите ми кажаа, „Заштитен комитет“, за потоа да биде злоупотребена против ВМРО-ДПМНЕ, македонската дијаспора и, во крајна линија, против осамостојувањето на Македонија.
Архивите треба да го дадат конечниот одговор.
Но едно можам да го посведочам јас, а можат да го посведочат и живите учесници:
Јас не ја организирав „Сина птица“. Не знаев дека се формира таква група. Моето име било користено без мое знаење. До видеокасетата дојдов случајно во Брисел, а за целата афера разбрав дури кога таа беше јавно разоткриена.
И затоа, кога денес некој по повеќе од триесет години повторно ја отвора „Сина птица“, одговорот не треба да се бара во селективното помнење.
Треба да се бара во документите, во видеокасетата и кај луѓето кои сè уште се живи и можат да сведочат.
Паметењето може да биде селективно – документите и живите сведоци остануваат.
