Македонска Нација
МАКЕДОНСКИ ДОКУМЕНТАРЕН АРХИВ: Дел 1
По повеќе од девет децении започнува систематска потрага по оригиналните документи од судскиот процес во Софија од 1936 година – еден од најзначајните, но и најмалку истражени настани во поновата македонска историја.
Постојат историски настани што со текот на времето се претвораат во легенди, затоа што документите остануваат тешко достапни, расфрлани низ архиви или речиси заборавени во библиотечни депоа. Еден од таквите настани е судскиот процес против ВМРО (Обединета), одржан во Софија од 8 до 21 јули 1936 година.
Процесот е точно идентификуван: се одржал во Судската палата во Софија, против 19 обвинети членови на ВМРО (Обединета), а се водел како службено дело бр. 190/1935.
Процесот е точно идентификуван:
- Судски процес против ВМРО (Обединета)
- Софија
- 8–21 јули 1936 година
- во Судската палата во Софија;
- против 19 обвинети членови на ВМРО (Обединета).
- Службено дело бр. 190/1935.
Станува збор за процес против истакнати припадници на организација која во меѓувоениот период претставувала значаен политички фактор во македонското национално прашање. Иако за судењето постојат спомени и научни осврти, оригиналните судски документи и денес се тешко достапни.
Првата сигурна трага води кон Иван Катарџиев
Во потрагата по овие документи, како најважен извор се издвојува капиталната документарна едиција на академик и историчар Иван Катарџиев:
„ВМРО (Обединета): Документи и материјали“, Книга I (1991)
„ВМРО (Обединета): Документи и материјали“, Книга II (1992)
Овие две книги се издание на Институтот за национална историја и претставуваат избор на оригинални архивски документи, придружени со научни коментари и редакција.
Библиографските записи потврдуваат дека книгите содржат стотици страници архивска граѓа, регистри на личности и детален преглед на документите, што ги прави клучна почетна точка за секое сериозно истражување.
Документите наместо интерпретациите
Целта на ова истражување не е да се создаваат нови политички толкувања, туку да се дојде до оригиналните извори.
Ќе се бараат обвинителниот акт, обвинителниот говор, одбраните на обвинетите, стенографските записници, судската пресуда, архивските сигнатури и тогашниот печат што известувал за процесот.
Само преку вакви документи може да се реконструира што навистина се случувало во судницата во Софија во јули 1936 година.
ВМРО (Обединета): организацијата што заврши на обвинителна клупа
Пред судскиот процес во 1936 година стоеше повеќе од една деценија политичка и идеолошка борба. За да се разбере значењето на судењето, најнапред мора да се разбере што била ВМРО (Обединета), како настанала и зошто бугарската држава решила да ја изведе пред суд.
Кога денес се споменува ВМРО (Обединета), најчесто се мисли на судскиот процес во Софија. Но тој процес не бил почеток на приказната, туку завршница на повеќе од една деценија политички судири, идеолошки разлики и борба околу иднината на македонското национално прашање.
За да се разбере зошто во 1936 година деветнаесет лица се нашле на обвинителна клупа, потребно е да се вратиме во 1924 година, кога започнува формирањето на ВМРО (Обединета).
Расцепот што доведе до создавање на ВМРО (Обединета)
По Првата светска војна Македонија останува поделена меѓу неколку држави, а македонското прашање продолжува да биде едно од најсложените на Балканот. Во тој период, во рамките на македонското револуционерно движење се појавуваат различни политички концепции за тоа како треба да продолжи борбата.
Во текот на 1924 година, под влијание на меѓународните политички случувања и активностите на Коминтерната, започнува процесот што ќе доведе до создавање на ВМРО (Обединета). Организацијата настојувала да ги обедини различните револуционерни струи околу идејата за ослободување на Македонија и решавање на македонското прашање во новите историски околности.
Организација што внимателно ја следеле повеќе држави
Од самото свое формирање ВМРО (Обединета) станува предмет на интерес на повеќе државни безбедносни служби. Нејзините активности ги следеле бугарските власти, југословенските институции, како и странски дипломатски претставништва.
Токму затоа денес за организацијата постои богата документарна граѓа во различни архиви – од Македонија и Бугарија, до Србија, Италија и други европски земји.
Кои луѓе бугарската држава ги изведе пред суд во 1936 година?
Во јули 1936 година, пред Судската палата во Софија, започнал политички процес против деветнаесет припадници на ВМРО (Обединета). Процесот не бил насочен против едно лице, туку против група активисти, интелектуалци и политички дејци кои бугарските власти ги сметале за опасни по државниот поредок.
Од достапните историски извори произлегува дека процесот имал многу пошироко значење од класична судска постапка. На обвинителната клупа не се нашле само поединци, туку и една политичка организација, нејзината програма и нејзиното дејствување.
Иако во литературата често се спомнува дека биле обвинети деветнаесет лица, целосната листа на обвинетите треба да се потврди преку оригиналниот обвинителен акт и судските материјали. Од досега достапните извори со процесот се поврзуваат личности како Димитар Влахов, Павел Шатев, Владимир Поптомов и други истакнати дејци на ВМРО (Обединета), но конечната листа мора да произлезе од оригиналните документи.
Почеток на проектот „Македонски документарен архив“
Ова е првиот текст од новиот проект на порталот „Македонска нација“ – „Македонски документарен архив“, чија цел е систематско пронаоѓање, обработка и објавување на ретки и тешко достапни документи поврзани со македонската историја.
Во наредниот период ќе бидат истражувани архивските документи за ВМРО (Обединета), судскиот процес од 1936 година, дипломатски документи од британски, германски, француски, италијански и австриски архиви, османлиски документи, како и други ретки извори што се однесуваат на Македонија.
Целта е секој објавен текст да се темели на проверлив документ, со јасно наведено потекло, историски контекст и анализа заснована на изворите.
Ова нема да биде серија заснована на претпоставки или прераскажувања. Секој текст ќе се темели на архивски извори, научни изданија и документарна граѓа, со цел читателите да добијат што поцелосна слика за еден од најзначајните и најмалку обработени процеси во поновата македонска историја.
Деведесет години по судскиот процес во Софија, времето е зрело повторно да проговорат документите. Не преку прераскажувања, туку преку оригиналните архивски извори што ја чуваат историската вистина.
Продолжение Бр.2 ќе биде објавено наредна среда на 8 јули 2026 година