Македонска Нација
Ако неуспешниот референдумот од 2018 година не даде народен мандат за промена на уставното име, останува отворено прашањето: Дали идните генерации имаат право на ново, чисто и демократско изјаснување за враќање на името Македонија?
Ако неуспешен референдум можеше да биде основа за промена на името, зошто еден ден успешен референдум да не биде основа за враќање на името Македонија?
Ова прашање можеби денес звучи реторички, но еден ден може да стане сериозно политичко, правно и државно прашање. Дали Македонија, по 10 или 20 години, има право повторно да го отвори прашањето за своето уставно име и демократски да одлучи дали државата треба да се вика Македонија?
Одговорот не е едноставен, но е јасен во една суштинска точка: ниедна генерација нема право засекогаш да им го одземе правото на идните генерации да се изјаснат за најважното државно, национално и идентитетско прашање.
Во 2018 година беше спроведен референдум кој формално беше консултативен, но политички беше претставуван како историско изјаснување на народот. Сепак, референдумот не беше успешен. Излезноста беше 36,89 проценти, што значи дека не гласале повеќе од половина од запишаните избирачи. Токму затоа не може да се тврди дека народот дал јасен и неспорен мандат за промена на уставното име.
Дополнително, прашањето на референдумот не беше чисто и директно прашање за името. Граѓаните не беа прашани едноставно: „Дали сте за промена на уставното име на државата?“ Наместо тоа, прашањето беше врзано со членството во ЕУ и НАТО и со прифаќањето на договорот со Грција. Со тоа името беше ставено во пакет со геополитички ветувања, притисоци, очекувања и стравови.
Токму затоа останува силното демократско прашање: ако тогаш неуспешен консултативен референдум можеше да се толкува како политичка основа за промена на името, зошто еден ден успешен, јасен и директен референдум не би можел да биде демократска основа за враќање на името Македонија?
Секако, таквата постапка не би била едноставна. Промената на Уставот бара сериозна домашна процедура, двотретинско мнозинство во Собранието и широка политичка и општествена поддршка. Тоа не е прашање што може да се реши со дневнополитичка парола, туку со државна стратегија, правна подготовка и јасна народна волја.
Но домашната процедура не е единствениот предизвик. Постојат и меѓународноправни обврски преземени со Преспанскиот договор. Тој договор има сериозна тежина во меѓународните односи и секоја еднострана промена би предизвикала дипломатски и правни последици.
Затоа реалниот пат, доколку некогаш се отвори ова прашање, би морал да биде внимателен: јасна демократска волја дома, уставна процедура, меѓународна правна аргументација и дипломатско отворање на прашањето со Грција и со меѓународните партнери.
Но токму тука е суштината: меѓународен договор не смее да биде изговор за вечно замолчување на народот. Ако идните генерации создадат јасна, мирна, демократска и институционална волја за враќање на името Македонија, тоа прашање не може однапред да биде прогласено за забрането.
Еден ден, можеби по 10 или 20 години, Македонија може повторно да се најде пред прашањето кое не беше затворено со успешен народен мандат. Тогаш прашањето треба да биде чисто, директно и недвосмислено:
Дали сте за враќање на уставното име на државата во Македонија?
Без пакети. Без условувања. Без притисоци. Без врзување со ЕУ, НАТО, фондови или закани. Само народот и неговото право да одлучи за името на својата држава.
Затоа клучното прашање останува: Ако неуспешен референдум во 2018 година можеше да биде заобиколен за промена на името, зошто успешен референдум еден ден не би можел да биде основа за враќање на името Македонија?
Дали таков успешен референдум би се косел со меѓународното право?
Не самиот референдум. Демократското право на народот да се изјасни не може да биде спротивно на меѓународното право. Народот има право да ја изрази својата волја, особено за прашање што го засега идентитетот, државноста и името на државата.
Прашањето станува сложено во моментот кога таа волја треба да се преточи во уставна и меѓународна реалност. Преспанскиот договор создаде меѓународноправни обврски и затоа еднострана промена без дипломатска и правна постапка би можела да отвори спор со Грција и со меѓународните партнери.
Но тоа не значи дека прашањето е забрането засекогаш. Успешен, јасен и демократски референдум би бил силна политичка и морална основа Македонија институционално да побара ново отворање на прашањето.
Таквиот референдум сам по себе не би бил кршење на меѓународното право, туку израз на народна волја. Правната битка би започнала потоа: како таа волја да се спроведе преку Уставот, дипломатијата и меѓународните механизми.
Затоа суштината е јасна: меѓународното право не смее да биде претворено во алатка за вечно замолчување на народот.
Ако народот е извор на суверенитетот, тогаш никој не може однапред да им го одземе правото на идните генерации повторно да прашаат: дали државата треба да се вика Македонија?
За крај, треба да се потсети дека промената на државно име не е непозната во меѓународната практика.
Држави го правеле тоа со уставни измени, парламентарни одлуки, владини одлуки, декрети или по референдум.
Меѓу познатите примери се: Персија во Иран (1935), Сијам во Тајланд (1939/1949), Ирската Слободна Држава во Ирска (1937, по уставен референдум), Цејлон во Шри Ланка (1972), Дахомеј во Бенин (1975), Горна Волта во Буркина Фасо (1984), Бурма во Мјанмар (1989), Заир во Демократска Република Конго (1997), Венецуела во Боливарска Република Венецуела (1999, по уставен референдум), Боливија во Плуринационална Држава Боливија (2009, по уставен референдум), Cape Verde во Cabo Verde (2013), Чешката Република со краткото меѓународно име Czechia (2016), Свазиленд во Есватини (2018), Република Македонија во денешното меѓународно заведено име по Преспанскиот договор (2019) и Турција во Türkiye (2022).
Дел од поновите промени се заведени и во евиденцијата на Обединетите нации: Cabo Verde, Eswatini, Türkiye, Czechia и промената од 2019 година за Македонија.
Овие примери покажуваат дека името на една држава, колку и да е чувствително, не е прашање кое историјата го затвора засекогаш. Разликата е во патот: некаде одлуката ја носел парламент, некаде влада или монарх, некаде уставотворен процес, а некаде народот преку референдум.