Македонска Нација
Македонците не молчеа пред опасноста од поделба во Букурешт.
Неколку месеци пред потпишувањето на Букурешкиот договор, на 1 март 1913 година, претставниците на Македонската колонија во Санкт Петербург — Гаврил Константинович, Димитрија Чуповски, Наце Димов и Александар Везенков — потпишаа Меморандум за независност на Македонија.
Документот беше упатен до британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј, до амбасадорите на големите сили во Лондон и до рускиот министер за надворешни работи. Во него се бараше Македонија да остане единствена и неделива и да добие право на сопствен политички развој.
Кон Меморандумот била приложена и карта изработена од Димитрија Чуповски, на која Македонија била претставена во нејзините географски, етнографски и историски граници. Тоа не било само картографско дело, туку политичка порака до Европа: Македонија не е ничија празна земја, ниту плен што може да се дели меѓу победниците.
Македонските претставници предупредувале дека заменувањето на османлиската власт со власта на соседните држави нема да донесе ослободување. Барале свикување македонско народно собрание и создавање самостојна македонска држава.
Нивниот глас, сепак, не бил прифатен.
Европската дипломатија, водена од рамнотежата на силите и од сопствените геополитички интереси, не застанала зад барањето за самостојна Македонија. Балканските држави, пак, настојувале војничките освојувања да ги претворат во меѓународно признати граници.
Така правото на народот било потиснато од правото на посилниот.
Граници повлечени низ живо национално ткиво
Со одредбите на Букурешкиот договор, најголемиот, Вардарски дел од Македонија потпаднал под власта на Србија. Јужниот, Егејски дел, заедно со Солун и егејското крајбрежје, ѝ припаднал на Грција, додека источниот, Пирински дел, останал под Бугарија. По дополнителните разграничувања, еден помал дел од македонскиот простор се нашол и под албанска власт.
Во членот III била утврдена новата граница меѓу Србија и Бугарија, која во значителен дел се движела по вододелницата меѓу сливовите на Вардар и Струма. Во членот V била утврдена границата меѓу Грција и Бугарија, од Беласица до устието на Места во Егејското Море.
Зад овие сувопарни географски одредници останале разделени градови, села, семејства, имоти и вековни врски.
Политичките граници биле повлечени низ живото ткиво на Македонија.
Македонците од различните делови на татковината преку ноќ станале поданици на различни држави, изложени на различни администрации, образовни системи и национални политики. Наместо слобода по повлекувањето на османлиската власт, тие добиле нови власти кои настојувале да го избришат нивното име и да го приспособат нивниот идентитет кон сопствените државни интереси.
Во Вардарскиот дел се наметнувала тезата дека Македонците се „Јужни Срби“. Во Егејскиот дел тие биле именувани како „славофони“ или како население што мора да се претопи во грчката нација. Во другите делови врз нив биле вршени притисоци да прифатат бугарска или друга национална припадност.
Македонското име било потиснувано од администрацијата, училиштата, црквите, јавниот живот и официјалните статистики. Се менувале лични и семејни имиња, како и имиња на села, градови, реки и области. Биле затворани можностите за слободно негување на македонската национална свест.
Распарчувањето, според тоа, не било само територијално. Тоа било национално, духовно, културно и економско.
Македонија — бојно поле и плен
Балканските војни во голем дел се водеа на македонска земја. Македонските градови и села беа изложени на воени операции, насилство, палење и бегалски бранови. Населението ја плаќаше цената на судирот меѓу туѓите армии, иако немаше сопствена држава, сопствена делегација ниту можност да влијае врз мировните услови.
Во официјалните извештаи се пребројуваа загубите на државите и нивните армии. Македонските страдања, пак, најчесто се заведуваа под туѓи државни и национални имиња.
Во тоа се гледа една од најголемите неправди на Букурешт: земјата на која се војуваше беше Македонија, народот што ги трпеше последиците беше македонскиот, но во договорот Македонија не постоеше како политички субјект.
Таа беше присутна како простор, но отсутна како право.
Со поделбата, Македонија од централен балкански простор беше претворена во периферија на неколку соседни држави. Нејзините природни економски и сообраќајни врски беа пресечени, а нејзините делови беа насочени кон различни државни центри.
Линиите повлечени во Букурешт не беа создадени според волјата на населението, туку според резултатот на бојното поле.
Договор без македонски потпис
Букурешкиот договор треба да се чита и како предупредување. Тој покажува што се случува кога еден народ е исклучен од процесот во кој се решава за неговото постоење.
На документот има потписи на министри, дипломати и воени претставници. Има описи на планини, реки, врвови и гранични линии. Има механизми за демаркација и рокови за ратификација.
Нема македонски потпис.
Нема согласност од македонскиот народ.
Нема признание на неговото право на самоопределување.
Токму тоа отсуство е најгласното сведоштво за неправдата извршена во 1913 година.
Но Букурешт не успеа да го постигне она што неговите последици требаше да го предизвикаат. Македонија беше поделена на политичката карта, но не беше избришана од свеста на Македонците.
Границите ги разделија луѓето, но не го уништија чувството на припадност кон една историска земја. Забраните го потиснуваа името, но не го избришаа. Асимилацијата се обидуваше да ја прекине националната меморија, но таа продолжи да се пренесува од поколение на поколение.
Од тој отпор на заборавот подоцна израсна и македонската државност.
Затоа 10 август не е датум што треба да го паметиме само со тага. Тој треба да биде ден на историска свест, национална будност и почит кон генерациите што го зачувале македонското име во времиња кога неговото јавно изговарање било забранувано или казнувано.
Букурешкиот договор ја распарчи Македонија, но не успеа да ја уништи македонската идеја.
Македонците останаа разделени со граници, изложени на притисоци, преименувања, прогонства и негирања. Но тие не исчезнаа како народ.
Тоа е историскиот пораз на Букурешт — и историската победа на Македонија.
