Иницијативите како „Отворен Балкан“ и Берлинскиот процес беа претставени како важни механизми за продлабочување на регионалната соработка и подготовка на земјите од Западен Балкан за членство во Европската Унија. Но, и покрај бројните средби, декларации и договори, резултатите останаа далеку под очекувањата. Дел од договореното никогаш не беше целосно спроведено, а политичките несогласувања и недоволната поддршка од европските институции го ограничија нивниот вистински ефект.
Главниот проблем не е недостатокот на идеи, туку недостатокот на јасна европска перспектива. Земјите од регионот со години слушаат дека нивната иднина е во Европската Унија, но процесот на проширување се движи бавно и често е заложник на внатрешните состојби во Унијата, билатералните спорови и променливите геополитички приоритети.
Разочараноста кај граѓаните е разбирлива. Македонија има кандидатски статус од 2005 година и повеќе од две децении го чека следниот голем чекор. Црна Гора преговара од 2012 година, Србија од 2014 година, Албанија е кандидат од 2014 година, додека Босна и Херцеговина и Косово сè уште се наоѓаат во претходните фази на интеграцијата. За дел од државите тоа веќе значи повеќе од 20 години чекање, без јасен одговор кога ќе станат членки на Унијата.
Во европските кругови најчесто се споменува периодот по 2030 година како можен рок за нов бран проширување. Но и тоа не е обврзувачки рок, туку политичка проценка што може да се поместува. Со ваквото темпо, некои земји би можеле да чекаат и три децении од добивањето кандидатски статус до полноправно членство.
Во меѓувреме, светот не стои во место. Кина го зголемува своето присуство преку инфраструктурни инвестиции, Турција го проширува економското и културното влијание, земјите од Заливот инвестираат во енергетика, туризам и недвижности, а Русија настојува да го задржи своето политичко влијание таму каде што има простор за тоа.
Во меѓународните односи празен простор не постои. Кога една сила се двоуми или се повлекува, друга се обидува да го пополни вакуумот. Затоа прашањето не е дали некој ќе ја замени Европската Унија, туку дали ЕУ постепено ќе го намали своето влијание поради сопствената неодлучност.
Секако, Унијата останува најголем трговски партнер, најголем инвеститор и најважен политички фактор во регионот. Но колку подолго трае процесот на проширување без јасни рокови и видлив напредок, толку повеќе расте потребата земјите од Западен Балкан да бараат дополнителни економски и политички партнерства.
Токму затоа регионалната интеграција не треба да се гледа како замена за членството во ЕУ, туку како неопходност. Економиите на земјите од Западен Балкан се релативно мали и зависни од увоз и извоз. Поголемата економска поврзаност, побрзото движење на стоки, услуги и работна сила, како и заедничките инфраструктурни и енергетски проекти можат да создадат услови за побрз развој.
Регион од околу 18 милиони жители може да биде значително поконкурентен ако настапува како поврзан економски простор наместо како неколку одделни пазари. Подобрата соработка во транспортот, енергетиката и дигиталната инфраструктура може да донесе конкретни придобивки за граѓаните и стопанството уште денес.
Западен Балкан не смее да остане заложник на бескрајното чекање. Европската перспектива останува важна стратешка цел, но регионот мора паралелно да ја зајакнува сопствената економска сила, конкурентност и меѓусебна поврзаност. Во спротивно, додека ЕУ размислува кога ќе ги отвори своите врати, највредниот ресурс на Балканот – неговите луѓе – ќе продолжат да заминуваат таму каде што перспективата веќе постои.
Иднината на Западен Балкан зависи и од реформите во регионот и од подготвеноста на Европската Унија да покаже дека политиката на проширување е реален процес, а не бесконечно ветување. Во спротивно, Европа ризикува постепено да го губи влијанието во своето непосредно соседство, додека други глобални актери ќе го зајакнуваат своето присуство на Балканот.