Македонска Нација
1991 година претставува една од најсудбоносните и најважни години во современата македонска историја. Тоа е период кога се кршат старите политички системи, се распаѓа Социјалистичка Федеративна Република Југославија, а македонскиот народ се соочува со историска дилема – дали конечно да тргне по патот на целосна независност или повторно да остане дел од некаква нова југословенска конструкција.
Додека во тогашна Југославија веќе се чувствуваат силни тензии, а Словенија и Хрватска јасно го избираат патот на независноста, во Македонија се води сериозна политичка и државничка дебата околу иднината на републиката. Наместо веднаш и недвосмислено да се прогласи независност, дел од тогашното македонско раководство се обидува да најде компромисно решение за опстанок на Југославија во изменета форма.
Претседателот Киро Глигоров, заедно со Алија Изетбеговиќ, работи на концептот за таканаречена „асиметрична федерација“. Идејата била Југославија да продолжи да постои како лабав сојуз на суверени држави, наместо како централизирана федерација. Поддржувачите на оваа опција сметале дека таквиот модел може да спречи војна и нестабилност на Балканот, но критичарите тврделе дека станува збор за последен обид за спас на државата што веќе се распаѓала.
Во тој период, политичките разлики во Македонија стануваат сè поизразени. Владата предводена од Никола Кљусев, како и ВМРО-ДПМНЕ, се залагаат за побрзо, појасно и недвосмислено прогласување на независноста. Според нив, Македонија не смеела да остане врзана за Белград ниту политички, ниту економски, особено во момент кога Југославија веќе влегувала во период на длабока криза и вооружени конфликти.
Од друга страна, тогашниот СКМ-ПДП се спротивставува на „еднострано отцепување“, стравувајќи дека пребрзото напуштање на федерацијата може да предизвика нестабилност, економски проблеми и безбедносни ризици. Тие се залагале за постепен процес и за можност Македонија да остане дел од некаков нов југословенски сојуз.
Клучниот момент доаѓа на 8 септември 1991 година, кога се одржува историскиот референдум за независност. Прашањето што им било поставено на граѓаните гласи: „Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија, со право да стапи во сојуз на суверени држави на Југославија?“
Токму вториот дел од прашањето предизвикува големи контроверзии и политички дебати кои траат и денес. За ВМРО-ДПМНЕ и за многу критичари, формулацијата „со право да стапи во сојуз на суверени држави на Југославија“ претставувала обид Македонија да остане поврзана со скратена Југославија и со влијанието на Белград. Според нив, ваквата формулација оставала простор независноста да не биде целосно и конечно заокружена.
Сепак, и покрај политичките дилеми, притисоци и различни толкувања, македонскиот народ масовно излегува на гласање и испраќа јасна порака дека сака сопствена и независна држава. Огромното мнозинство од граѓаните гласа „за“, а 8 Септември станува симбол на македонската државност, суверенитет и историска определба за самостоен пат.
Референдумот од 1991 година останува еден од најзначајните моменти во македонската историја, ден кога граѓаните ја преземаа одговорноста за иднината на државата и го отворија патот кон независна Република Македонија.