Македонска Нација
Периодот од 1998 до 2000 година беше вовед во една од најчувствителните етапи во поновата македонска историја — време на прва демократска смена на власта, косовска криза, бегалски бран, евроатлантско позиционирање и сè поизразени безбедносни и меѓуетнички тензии.
Периодот од 1998 до 2000 година претставува прв дел од една од најбурните и најчувствителни етапи во поновата историја на Македонија. Во само три години државата помина низ прва демократска смена на власта по осамостојувањето, косовска криза, огромен бегалски бран, завршување на превентивната мисија на Обединетите нации, вклучување во Акцискиот план за членство во НАТО, претседателски избори и наталожување на безбедносни и политички тензии кои подоцна ќе експлодираат во 2001 година.
Тоа не беа обични политички години. Тоа беа години во кои се тестираше издржливоста на македонската државност, капацитетот на институциите, односот на меѓународната заедница кон Македонија и способноста на политичките елити да ја заштитат стабилноста, унитарноста и иднината на државата.
1998 – Првата смена на власта по осамостојувањето
Парламентарните избори во 1998 година претставуваат една од најважните политички пресвртници во поновата историја на Македонија. За првпат по осамостојувањето, СДСМ замина во опозиција, а ВМРО-ДПМНЕ ја презеде одговорноста да формира влада и да ја води државата во исклучително сложен регионален и внатрешно-политички период.
Победата на ВМРО-ДПМНЕ беше доживеана како крај на политичката доминација на СДСМ во првите години од независноста и како почеток на нова политичка етапа. По речиси цела деценија во која државата беше управувана од структури произлезени од поранешниот комунистички систем, дојде до првата вистинска демократска промена на власта.
За голем дел од граѓаните тоа беше момент на надеж дека Македонија ќе влезе во нов период на политички плурализам, економски реформи, институционално зајакнување и појасна национална стратегија.
Новата влада беше предводена од Љубчо Георгиевски, а ја сочинуваа ВМРО-ДПМНЕ, Демократска алтернатива и ДПА. Таквата коалиција беше политички сигнал дека Македонија се обидува да гради модел на владеење во кој ќе бидат вклучени различни политички и етнички фактори.
Но, истовремено, тоа беше и период во кој државата наследи сериозни институционални слабости, економски проблеми, висока невработеност, нерешени транзициски прашања и чувствителни меѓуетнички односи.
Првата смена на власта покажа дека Македонија формално созрева како демократска држава. Се потврди дека власта може да се смени на избори и дека политичкиот систем не е затворен круг резервиран за една партија.
Но зад тој демократски исчекор стоеја и големи предизвици. Новата власт мораше да се соочи со последиците од транзицијата, со регионалните потреси на Балканот, со притисоците од соседството и со сè поизразените безбедносни ризици поврзани со состојбите во Косово.
Затоа 1998 година не може да се гледа само како изборна година. Таа е година на првото сериозно политичко прегрупирање во независна Македонија. Таа е година во која заврши првата фаза од постјугословенското владеење на СДСМ и започна нова етапа во која ВМРО-ДПМНЕ првпат ја презеде целосната државна одговорност.
1999 – Косовската криза, бегалскиот бран, УНПРЕДЕП, НАТО и изборот на Борис Трајковски
Само една година по првата смена на власта, Македонија се најде пред еден од најголемите безбедносни и хуманитарни предизвици од своето осамостојување. Косовската криза во 1999 година предизвика огромен бегалски бран кој директно ја погоди Македонија.
Во краток временски период, стотици илјади луѓе, бегајќи од војната во Косово, ја преминаа границата и побараа засолниште на македонска територија. За мала држава со ограничени институционални, економски и безбедносни капацитети, тоа беше исклучително тежок удар.
Македонија мораше истовремено да покаже хуманост, да обезбеди прием и грижа за бегалците, но и да внимава на сопствената стабилност, јавниот ред, демографската рамнотежа и меѓуетничките односи.
Во јавноста тогаш се отворија неколку крупни прашања: дали државата има доволна безбедносна подготвеност да се справи со криза од таков размер; какви ќе бидат демографските последици од масовниот прилив на бегалци; како кризата ќе се одрази врз меѓуетничките односи; и дали меѓународната заедница доволно ја разбира чувствителноста на македонската позиција.
Еден од најважните, а често недоволно нагласени моменти од 1999 година, беше завршувањето на мисијата УНПРЕДЕП во Македонија. Тоа беше превентивна мисија на Обединетите нации, чија цел беше да помогне во зачувувањето на стабилноста на државата во еден исклучително чувствителен регионален период.
Нејзиниот мандат заврши токму пред косовската криза, откако Кина стави вето на продолжувањето на мисијата поради дипломатските односи што Македонија ги воспостави со Тајван.
Со заминувањето на УНПРЕДЕП, Македонија остана без важно превентивно меѓународно присуство во момент кога регионот влегуваше во нова воена и хуманитарна драма. Овој факт дополнително ја зголеми ранливоста на државата и ја направи косовската криза уште потешка за управување.
Токму затоа 1999 година треба да се гледа и како година во која Македонија остана без заштитен превентивен механизам на ОН во време кога опасноста од прелевање на конфликтот беше реална.
Македонија во тој период беше ставена меѓу хуманитарната обврска и државниот интерес. Од една страна, не можеше да остане рамнодушна пред човечката трагедија. Од друга страна, државата имаше право да стравува дека бегалскиот бран, ако не биде контролиран и меѓународно поддржан, може да предизвика долгорочни последици врз нејзината стабилност.
Косовската војна и интервенцијата на НАТО ја ставија Македонија во центарот на регионалните случувања. На нејзина територија се чувствуваше силно присуство на меѓународни воени и хуманитарни структури, а државата мораше внимателно да балансира меѓу соработката со меѓународниот фактор, заштитата на сопствената стабилност и стравот од прелевање на кризата.
Истата година, Македонија направи и важен евроатлантски чекор со вклучувањето во Акцискиот план за членство во НАТО. Тоа беше значаен сигнал дека државата, и покрај регионалната нестабилност, останува насочена кон евроатлантските интеграции.
Така 1999 година истовремено беше година на безбедносна ранливост, хуманитарен притисок и стратешко позиционирање кон НАТО.
Истата година се одржаа и претседателски избори. По завршувањето на мандатот на Киро Глигоров, за претседател беше избран Борис Трајковски, кандидат на ВМРО-ДПМНЕ.
Неговиот избор дојде во период кога државата беше исправена пред сериозни безбедносни и дипломатски предизвици. Трајковски подоцна ќе има значајна улога во обидите за политичко смирување на состојбите во 2001 година, особено во периодот на меѓународните посредувања и потпишувањето на Охридскиот рамковен договор.
Косовската криза не заврши со целосно стабилизирање на регионот. Напротив, таа остави зад себе отворени мрежи, вооружени структури, радикализирани средини и силно нарушена безбедносна рамнотежа. Токму затоа 1999 година често се гледа како вовед во кризата што ќе ја зафати Македонија во 2001 година.
2000 – Година на привидно смирување и наталожени тензии
На прв поглед, 2000 година изгледаше како година на релативно смирување по косовската криза. Бегалскиот бран се намалуваше, дел од бегалците се враќаа во Косово, а Македонија се обидуваше да се врати кон нормален политички и институционален живот.
Но зад таа привидна нормализација остануваа длабоки безбедносни, политички и меѓуетнички пукнатини.
Регионалната состојба сè уште беше нестабилна. Косово беше под меѓународна администрација, границата остануваше чувствителна, а Македонија се наоѓаше во непосредна близина на простор во кој сè уште постоеја вооружени структури и нерешени политички прашања.
Македонските институции се соочуваа со предизвикот да ја зачуваат стабилноста без да предизвикаат дополнителни внатрешни тензии. Во внатрешната политика сè повеќе се чувствуваше притисокот од нерешените прашања поврзани со меѓуетничките односи, локалната самоуправа, употребата на јазиците, застапеноста во институциите и безбедносната координација.
Тоа беа теми кои формално постоеја и порано, но по косовската криза добија нова тежина и нова безбедносна димензија.
Во тој период се одржаа и локални избори, кои покажаа дека партиската и етничката мобилизација стануваат сè поважен фактор во политичкиот живот. Наместо да се отвори поширок процес на национално помирување и институционално зајакнување, Македонија влегуваше во година на тивко наталожување на проблемите.
Затоа 2000 година може да се опише како година на привидна стабилност. Не се случи голем вооружен судир, но се создаваа услови за криза. Регионалните последици од косовската војна, слабостите на институциите, недовербата меѓу политичките блокови и растечкото влијание на вооружени структури од пограничните подрачја ја подготвуваа сцената за драматичните настани од 2001 година.
Во таа смисла, периодот 1998–2000 не е само вовед во подоцнежниот конфликт. Тој е период во кој Македонија ја направи првата демократска смена на власта, се соочи со најголемиот хуманитарен притисок по осамостојувањето, остана без превентивната мисија на ОН, се приближи кон НАТО, избра нов претседател и влезе во фаза на тивка, но опасна нестабилност.
Тие години остануваат важни затоа што покажуваат колку македонската држава била изложена на надворешни притисоци, регионални потреси и внатрешни слабости. Истовремено, тие покажуваат и колку е важно државата да има силни институции, јасна национална стратегија и политичко единство кога се соочува со кризи што можат да ја променат нејзината иднина.