Историјата на Мала Преспа

Мала Преспа е историско-географска област во југозападниот дел на Македонија, распослана покрај југозападниот брег на Преспанското Езеро. Нејзиниот најголем дел денес се наоѓа во Република Албанија и е опфатен со Општина Пустец. Иако со државна граница е одвоена од останатиот дел на Македонија, областа со векови претставува единствен природен, историски и духовен простор со Преспа.

Во Мала Преспа се наоѓаат селата Пустец, Туминец, Глобочани, Горна Горица, Долна Горица, Шулин, Леска, Зрноско и Церје. Нивните жители со поколенија го зачувувале македонскиот јазик, православната вера, народните обичаи и свеста за своето македонско потекло.

Најстарите траги од животот

Преспанскиот крај бил населен уште во праисторијата. Езерото, плодната земја, пасиштата и природните премини кон Охрид, Корча, Битола и Костур создавале поволни услови за живот. Археолошките остатоци во пошироката област сведочат за постоење населби од неолитот, бронзеното и железното време.

Во античкиот период Преспа била дел од поширокиот простор на древна Македонија. Областа се наоѓала во близина на важни патишта што ја поврзувале внатрешноста на Македонија со Епир и Јадранското Море. По римското освојување, регионот бил вклучен во римскиот административен и стопански систем, а близината на патот Виа Игнација дополнително го зголемила неговото значење.

Со ширењето на христијанството во доцната антика, во Преспа започнале да се создаваат христијански заедници и храмови. Ова духовно наследство подоцна ќе стане една од најважните особености на областа.

Средновековна Преспа

Најголемото историско значење Преспа го достигнала во средниот век, особено во времето на цар Самуил. Кон крајот на X век Преспанскиот крај станал едно од средиштата на Самуиловото царство. На островот Ахил, во Малото Преспанско Езеро, цар Самуил изградил голема базилика посветена на свети Ахил.

Според историските извори, во храмот биле пренесени моштите на свети Ахил од Лариса. Базиликата имала исклучително црковно и државно значење и била едно од седиштата на тогашната црковна организација. Остатоците од овој монументален храм и денес сведочат за времето кога Преспа била политичко и духовно средиште на средновековната македонска држава.

По византиското освојување во 1018 година, Преспа ја изгубила улогата на државен центар, но продолжила да биде важна црковна и стопанска област. Во следните векови регионот минувал под власта на различни држави и владетели, но населението продолжило да живее во истите населби, одржувајќи ги своите традиции и вера.

Под османлиска власт

Во текот на XIV и XV век Преспанската област постепено потпаднала под власта на Османлиското Царство. Османлиското владеење траело повеќе од пет века и оставило длабоки последици врз економскиот и општествениот живот.

Населението во Мала Преспа главно се занимавало со земјоделство, сточарство, риболов и печалбарство. Селата биле организирани околу семејството, црквата и заедничките обичаи. Православните храмови и манастири биле главни средишта на духовниот живот и чувари на народното паметење.

Во XIX век, со зајакнувањето на националните движења на Балканот, Македонија станала простор на судир меѓу различни црковни, просветни и политички пропаганди. Во Преспанскиот крај дејствувале грчката патријаршија, бугарската егзархија и други организации што се обидувале да го придобијат населението.

И покрај тие влијанија, жителите го зачувувале народниот македонски говор, обичаите, песните, преданијата и чувството на припадност кон Македонија.

Револуционерното движење

Кон крајот на XIX и почетокот на XX век Преспа била опфатена од македонското револуционерно движење. Во селата биле создадени месни организации, а населението им давало помош на револуционерните чети.

За време на Илинденското востание во 1903 година, поширокиот Преспански крај бил едно од активните подрачја. По задушувањето на востанието следувале одмазднички акции, прогони, убиства и уништување на имотот. Дел од населението било принудено да ги напушти родните села и да замине на печалба или во емиграција.

Балканските војни и поделбата на Македонија

Балканските војни од 1912 и 1913 година го означиле крајот на османлиската власт во Македонија. Меѓутоа, ослободувањето од Османлиското Царство не довело до создавање независна македонска држава.

Со Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година, Македонија била поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија, додека делови од западните македонски области влегле во составот на новосоздадената албанска држава. На тој начин Мала Преспа била политички и административно одделена од најголемиот дел на Преспа и Македонија.

Разграничувањето не било веднаш конечно и во следните години имало дополнителни преговори, комисии и промени на граничната линија. По Првата светска војна и меѓународните разграничувања од почетокот на дваесеттите години, најголемиот дел од Мала Преспа останал во составот на Албанија.

Новата граница ги пресекла вековните семејни, стопански и духовни врски. Роднини останале на различни страни, биле ограничени движењето, трговијата и пристапот до блиските градови. Иако географски блиски до останатиот дел на Преспа, жителите на Мала Преспа постепено биле ставени во политичка и општествена изолација.

Мала Преспа меѓу двете светски војни

Во периодот меѓу двете светски војни македонското население во Албанија живеело во тешки економски услови. Државните институции биле слабо присутни, селата биле сиромашни, а можностите за образование и стопански развој биле ограничени.

Сепак, компактноста на населението овозможила македонскиот јазик да продолжи да се употребува во семејството и секојдневниот живот. Црквите, верските празници, свадбените обичаи, песните и преданијата останале најсилните носители на колективната меморија.

Втората светска војна

За време на Втората светска војна Албанија и Македонија биле зафатени од италијанската, а потоа и од германската окупација. Жители од Мала Преспа се вклучиле во антифашистичкото движење, надевајќи се на слобода, национални права и подобар живот.

По војната, новата албанска комунистичка власт формално го признала постоењето на македонското население во Мала Преспа. Било овозможено основно образование на македонски јазик и ограничена употреба на македонскиот јазик во локалната средина.

Ова претставувало значаен чекор за зачувување на националниот идентитет. Македонскиот јазик се изучувал во училиштата, а преку учебниците и наставата новите поколенија добивале можност да се описменуваат на својот мајчин јазик.

Во времето на комунистичкиот режим

И покрај формалното признавање, животот во периодот на Енвер Хоџа бил обележан со строга контрола, политички прогон и речиси целосна изолација од светот. Албанската држава се претворила во една од најзатворените земји во Европа, а пограничните области биле под особено силен надзор.

Врските со Македонија биле прекинати. Преминувањето на границата било речиси невозможно, а контактите со роднините од другата страна биле строго ограничени. Пограничното население живеело под постојано сомневање на државните органи.

Особено тежок удар бил нанесен врз верскиот живот. Во 1967 година Албанија се прогласила за атеистичка држава. Црквите и џамиите биле затворани, уништувани или претворани во магацини и други објекти. Свештениците биле прогонувани, затворани или принудувани да се откажат од службата.

И во Мала Преспа биле затворени храмови и бил оневозможен јавниот верски живот. Меѓу прогонетите духовници бил и свештеникот Андреа Михал, кој поминал години во затвор, но не се откажал од верата. Во домовите, далеку од очите на власта, дел од семејствата продолжиле тајно да ги одбележуваат празниците, да палат свеќи и да ги пренесуваат верските обичаи на своите деца.

Падот на комунизмот и духовното обновување

Со падот на комунистичкиот режим на почетокот од деведесеттите години започнала нова етапа во историјата на Мала Преспа. Границите постепено се отвориле, биле обновени контактите со Македонија, а жителите добиле поголема слобода на движење и организирање.

На 5 мај 1991 година, во селото Туминец, повторно била одржана православна богослужба. Овој настан имал големо духовно и историско значење, бидејќи го означил враќањето на јавниот верски живот по децении државен атеизам и прогон.

Започнало обновувањето на старите цркви и верски празници. Во исто време биле создадени македонски здруженија, политички организации и културни друштва. Тие се залагале за зачувување на македонскиот јазик, образованието, културното наследство и правата на Македонците во Албанија.

Општина Пустец и политичкото организирање

Пустец постепено се развил во административно и културно средиште на Македонците во Мала Преспа. Особено значајно било враќањето на традиционалното македонско име Пустец, откако местото во албанската административна употреба долго време било именувано како Лиќенас.

Со територијално-административната реформа во Албанија била воспоставена Општина Пустец, која ги опфаќа селата со компактно македонско население во областа. Преку локалната самоуправа жителите добиле можност непосредно да учествуваат во решавањето на локалните прашања и во заштитата на својата културна посебност.

Едмунд Темелко е една од позначајните личности во поновата политичка историја на Мала Преспа. Тој бил избран за градоначалник на тогашната Општина Лиќенас во 2007 и 2011 година, а по административната реформа станал прв градоначалник на новоформираната Општина Пустец во 2015 година. Во 2019 година на функцијата го наследил Пали Колефски.

Политичкото и културното организирање овозможило прашањата на македонското малцинство да станат повидливи пред албанските институции и пошироката јавност. Сепак, борбата за целосна рамноправност, соодветно образование, економски развој и институционална заштита продолжува.

Јазикот и образованието

Македонскиот јазик е еден од главните столбови на идентитетот во Мала Преспа. Тој се употребува во семејствата, меѓу жителите и во дел од локалниот јавен живот. Во основното образование постои настава на македонски јазик, но можностите за продолжување на образованието на мајчин јазик се ограничени.

Голем предизвик претставува иселувањето на младите. Недостигот од работни места, инфраструктура и можности за развој ги принудува многумина да заминат во поголемите градови, во Македонија или во западноевропските земји. Со намалувањето на населението се намалува и бројот на ученици, што создава дополнителна опасност за иднината на наставата на македонски јазик.

Духовното и културното наследство

Мала Преспа располага со богато духовно и културно наследство. Старите цркви, манастири, фрески, икони и народни преданија сведочат за вековното присуство на македонското православно население.

Меѓу значајните храмови се црквите во Туминец, Пустец, Зрноско, Глобочани и другите села. Црквата „Свети Петар и Павле“ во Зрноско, како и храмовите посветени на свети Архангел Михаил, свети Никола, света Богородица и другите светители, се духовни средишта околу кои со векови се собирало населението.

Народните носии, песните, ората, свадбените обичаи, семејните слави и празнувањата претставуваат живо наследство. Во говорот на жителите се зачувани особености на преспанските македонски говори, како сведоштво за нивната вековна поврзаност со поширокиот македонски јазичен простор.

Мала Преспа денес

Денес Македонците во Мала Преспа се соочуваат со сериозни демографски и економски предизвици. Областа е погодена од сиромаштија, иселување, слаб стопански развој и недоволна инфраструктура. Многу села имаат сè помалку жители, а младите ретко гледаат можност за сигурна иднина во родниот крај.

Истовремено, Мала Преспа има значителни можности за развој на туризмот, земјоделството, рибарството и заштитата на природното наследство. Преспанското Езеро, планинскиот предел, островите, старите цркви и традиционалната архитектура можат да бидат основа за одржлив развој, доколку постојат соодветна државна поддршка и прекугранична соработка.

Македонците од Мала Преспа продолжуваат да го негуваат својот јазик, вера и национална свест. И покрај поделбите, изолацијата, прогоните и иселувањето, тие останале нераскинлив дел од македонскиот народ.

Мала Преспа – жива страница од историјата на Македонија

Историјата на Мала Преспа е историја на опстојување. Таа е исполнета со промени на царства, држави и граници, но и со постојана приврзаност кон родната земја, македонскиот јазик и православната вера.

Од времето на цар Самуил и средновековните преспански храмови, преку османлиското владеење, Илинденското востание, поделбата на Македонија и комунистичката изолација, па сè до денешните напори за зачувување на идентитетот, Мала Преспа останала живо сведоштво за историската судбина на македонскиот народ.

Границите ја одвоиле областа од останатиот дел на Македонија, но не успеале да ја избришат нејзината историска и духовна припадност. Сè додека во селата на Мала Преспа се зборува македонскиот јазик, се пеат македонските песни и се палат свеќи во старите цркви, оваа област ќе остане жива страница од историјата на Македонија.