Земјоделци, мајстори и чувари на мијачката традиција
По описот на Папрадиште, Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“ се осврнува и на соседното Ореше. Двете села ги претставува како една поширока мијачка заедница создадена во областа Азот, во југозападниот дел на Велешко.
Според податоците што ги пренесува авторот, Ореше било населено со мијачки семејства доселени од Могорче, Лазарополе, Тресонче, Гари и други села од Реканскиот Крај.
Преселувањето се одвивало постепено. Семејствата што ги напуштале старите огништа барале побезбедно место, обработлива земја, пасишта и услови за продолжување на своите занаети.
Иако биле оддалечени од матичната Мијачија, жителите на Ореше успеале долго време да ги зачуваат својот говор, носија, обичаи и чувството на припадност кон мијачката заедница.
Доселеници од Реканскиот Крај
Трајчев го сместува создавањето на орешката мијачка населба приближно два века пред времето во кое ги собирал податоците за својата книга.
Во Ореше пристигнувале семејства од повеќе рекански села. Некои доаѓале непосредно, додека други одредено време престојувале во соседните населби пред трајно да се населат во Азот.
Преселниците со себе ги носеле семејните преданија, начинот на градење, занаетчиското знаење и обичаите од родниот крај. Новата населба не била само место за живеење, туку простор во кој продолжувала мијачката традиција.
Според Трајчев, во времето на неговото истражување Ореше имало околу 120 куќи и приближно 600 жители. Овие бројки треба да се разберат како историски податоци од периодот опфатен со книгата, а не како опис на денешната состојба.
Земјоделци меѓу Мијаците
Ореше се разликувало од многу други мијачки населби по застапеноста на земјоделството. Планинскиот карактер на матичната Мијачија не овозможувал развиено земјоделско производство, поради што голем дел од населението традиционално се занимавало со сточарство и занаетчиство.
Во околината на Ореше, меѓутоа, имало повеќе обработливо земјиште. Затоа значителен дел од населението започнал да се занимава со земјоделство.
Трајчев дури забележува дека орешани претставувале своевиден исклучок меѓу мијачкото население токму поради нивната насоченост кон обработката на земјата.
Ова покажува дека доселениците не се придржувале слепо кон старите занимања. Тие се приспособувале кон условите на новата средина, прифаќајќи ги дејностите што можеле да им обезбедат опстанок.
Мајстори, шивачи и тухлари
Земјоделството не било единствениот извор на приходи. Во Ореше имало шивачи, ѕидари, градители и тухлари. Како и во другите мијачки населби, дел од мажите заминувале на печалба во текот на работната сезона.
Мајсторите работеле во различни делови на Македонија и пошироко. Тие учествувале во изградбата на куќи и други објекти, а занаетчиското знаење се пренесувало од повозрасните мајстори на младите ученици.
Печалбарството имало големо влијание врз семејниот живот. Мажите подолго време отсуствувале од домовите, додека жените се грижеле за децата, имотот и земјоделските работи.
По завршувањето на сезоната, печалбарите се враќале во селото, носејќи ја заработката потребна за издржување на семејството, обновување на домот и подготовка на свадбите и празниците.
Орешките мали буриња
Посебно место во стопанскиот живот на Ореше имале мајсторите што изработувале предмети од дрво. Трајчев споменува околу петнаесет до дваесет куќи во кои се негувал овој занает.
Мајсторите изработувале бъклици, гаванки, лажици и други предмети за домашна употреба. Мали буриња, украсен дрвен сад за вино или ракија, имала важно место во свадбените и празничните обичаи.
Изработката барала внимателен избор и обработка на дрвото. Предметот морал да биде употреблив, цврст и убаво обликуван. Одредени производи биле дополнително украсувани со резба.
Според Трајчев, дрвените производи од Ореше биле собирани и носени на поголемите пазари. Тој го споменува Тасе Куљавков како трговец што ги откупувал и ги доставувал во Солун, меѓу другото и до познатата фирма „Алатини“.
Овој податок покажува дека орешкото производство не било наменето само за локалните потреби. Селските занаетчии биле вклучени во поширока трговска мрежа што ги поврзувала Азот, Велес и Солун.
Печалбари и иселеници
Како и другите мијачки мајстори, орешани заминувале на печалба во различни краишта. Дел од нив работеле како градители и тухлари, а други го продолжувале семејниот дрводелски занает.
Некои семејства трајно се иселиле. Трајчев споменува орешки семејства населени во Софија и во други градови. Во Етрополе, на пример, продолжиле да се изработуваат дрвени предмети за домаќинството.
Иселувањето не значело целосно прекинување на врската со родното село. Иселениците ги одржувале семејните контакти, се враќале за празниците и помагале на своите роднини.
Подоцна тие создавале и здруженија преку кои ја негувале поврзаноста со Ореше, Папрадиште и Македонија.
Зачувани говор, носија и обичаи
Трајчев нагласува дека орешките Мијаци, иако географски оддалечени од Реканскиот Крај, ги зачувале старите обичаи, јазичните особености, носијата и начинот на живот.
Особено значење имале свадбените традиции. Свадбите се одржувале во периодите кога печалбарите можеле да се вратат во селото. Како важни празнични датуми се споменуваат Петровден и Голема Богородица.
Свадбата претставувала настан на целата заедница. Таа била можност за собирање на роднините, обновување на врските и претставување на семејниот углед.
Песните, ората и облеката ја одржувале поврзаноста со матичната Мијачија. Преку нив младите поколенија ги запознавале традициите на своите предци.
Ракотворбите на мијачките жени
Жените од Ореше и Папрадиште биле познати по изработката на украсни појаси и други делови од традиционалната облека. Тие ткаеле со разнобојни предива, создавајќи внимателно распоредени орнаменти.
Производите не се користеле само во домаќинството. Дел од нив се продавале на велешкиот пазар, со што женската домашна работа станувала дополнителен извор на приходи.
Во создавањето на ракотворбите биле соединети практичноста и уметничкото чувство. Секој предмет имал своја употреба, но истовремено претставувал и израз на умешноста на изработувачката.
Знаењето се пренесувало од мајките и бабите на девојчињата. На тој начин секое поколение учествувало во зачувувањето на мијачката носија и нејзините препознатливи украси.
Црквата и училиштето
Селската црква во Ореше била посветена на Света Богородица. Таа претставувала средиште на верскиот и општествениот живот.
Околу црковните празници се собирало населението, се одржувале семејни и селски свечености и се обновувала заедничката припадност. Црквата имала особено значење и за иселениците што се враќале во родниот крај за големите празници.
Во селото постоело и основно училиште. Иако можностите за образование биле ограничени, училиштето било важно за описменувањето и за духовниот развој на младите поколенија.
Црквата, училиштето и семејството заеднички учествувале во зачувувањето на идентитетот на орешката мијачка заедница.
Папрадишко-орешкото братство
Иселениците од Ореше и Папрадиште во Софија се организирале во заедничко културно-просветно и добротворно братство. Според Трајчев, здружението било основано во 1921 година.
Братството имало свој печат, на кој биле претставени Мијак и Мијакинка во народна носија. Симболиката јасно укажувала на стремежот да се зачува заедничкото потекло.
На Петровден се одбележувал патрониот празник, а за Голема Богородица се организирало заедничко собирање. Овие средби им овозможувале на иселениците да ги обноват роднинските и пријателските врски.
Организацијата имала и добротворна улога. Преку неа се помагало на семејствата и се одржувала врската меѓу иселениците и нивниот роден крај.
Отпор против надворешните притисоци
Ореше и Папрадиште биле изложени на притисоците на туѓите пропаганди и на дејствувањето на вооружените групи во Азот. Според Трајчев, жителите на двете села се спротивставиле на обидите за политичко и национално преименување.
Отпорот имал висока цена. Населението било изложено на закани, напади и човечки жртви. Сепак, заедницата продолжила да ги негува своите обичаи и чувството на припадност.
Тврдењата на Трајчев се создадени во остро спротивставен национален и политички контекст. Затоа е неопходно тие критички да се споредуваат и со други историски извори. Одговорноста за насилството треба да се поврзува со конкретните власти, организации и вооружени групи, а не со цели народи.
Мијачкиот белег на Ореше
Историјата на Ореше покажува како една иселеничка заедница може да се приспособи на новата средина, а истовремено да го зачува своето културно наследство.
Орешани станале земјоделци, градители, шивачи, тухлари и мајстори на предмети од дрво. Нивните производи стигнувале до поголемите пазари, додека печалбарите работеле далеку од селото.
Но каде и да оделе, тие ја чувале врската со своите предци и со Македонија. Говорот, носијата, свадбените обичаи, црквата и семејното паметење останале најсилните знаци на таа припадност.
Ореше не било само населба основана од преселници. Тоа станало ново мијачко огниште во Азот – место во кое старите традиции продолжиле да живеат и да се пренесуваат на новите поколенија.