Фељтон

ОРЕШЕ – МИЈАЧКА КОЛОНИЈА ВО СРЦЕТО НА АЗОТ

Земјоделци, мајстори и чувари на мијачката традиција

По описот на Папрадиште, Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“ се осврнува и на соседното Ореше. Двете села ги претставува како една поширока мијачка заедница создадена во областа Азот, во југозападниот дел на Велешко.

Според податоците што ги пренесува авторот, Ореше било населено со мијачки семејства доселени од Могорче, Лазарополе, Тресонче, Гари и други села од Реканскиот Крај.

Преселувањето се одвивало постепено. Семејствата што ги напуштале старите огништа барале побезбедно место, обработлива земја, пасишта и услови за продолжување на своите занаети.

Иако биле оддалечени од матичната Мијачија, жителите на Ореше успеале долго време да ги зачуваат својот говор, носија, обичаи и чувството на припадност кон мијачката заедница.

Доселеници од Реканскиот Крај

Трајчев го сместува создавањето на орешката мијачка населба приближно два века пред времето во кое ги собирал податоците за својата книга.

Во Ореше пристигнувале семејства од повеќе рекански села. Некои доаѓале непосредно, додека други одредено време престојувале во соседните населби пред трајно да се населат во Азот.

Преселниците со себе ги носеле семејните преданија, начинот на градење, занаетчиското знаење и обичаите од родниот крај. Новата населба не била само место за живеење, туку простор во кој продолжувала мијачката традиција.

Според Трајчев, во времето на неговото истражување Ореше имало околу 120 куќи и приближно 600 жители. Овие бројки треба да се разберат како историски податоци од периодот опфатен со книгата, а не како опис на денешната состојба.

Земјоделци меѓу Мијаците

Ореше се разликувало од многу други мијачки населби по застапеноста на земјоделството. Планинскиот карактер на матичната Мијачија не овозможувал развиено земјоделско производство, поради што голем дел од населението традиционално се занимавало со сточарство и занаетчиство.

Во околината на Ореше, меѓутоа, имало повеќе обработливо земјиште. Затоа значителен дел од населението започнал да се занимава со земјоделство.

Трајчев дури забележува дека орешани претставувале своевиден исклучок меѓу мијачкото население токму поради нивната насоченост кон обработката на земјата.

Ова покажува дека доселениците не се придржувале слепо кон старите занимања. Тие се приспособувале кон условите на новата средина, прифаќајќи ги дејностите што можеле да им обезбедат опстанок.

Мајстори, шивачи и тухлари

Земјоделството не било единствениот извор на приходи. Во Ореше имало шивачи, ѕидари, градители и тухлари. Како и во другите мијачки населби, дел од мажите заминувале на печалба во текот на работната сезона.

Мајсторите работеле во различни делови на Македонија и пошироко. Тие учествувале во изградбата на куќи и други објекти, а занаетчиското знаење се пренесувало од повозрасните мајстори на младите ученици.

Печалбарството имало големо влијание врз семејниот живот. Мажите подолго време отсуствувале од домовите, додека жените се грижеле за децата, имотот и земјоделските работи.

По завршувањето на сезоната, печалбарите се враќале во селото, носејќи ја заработката потребна за издржување на семејството, обновување на домот и подготовка на свадбите и празниците.

Орешките мали буриња

Посебно место во стопанскиот живот на Ореше имале мајсторите што изработувале предмети од дрво. Трајчев споменува околу петнаесет до дваесет куќи во кои се негувал овој занает.

Мајсторите изработувале бъклици, гаванки, лажици и други предмети за домашна употреба. Мали буриња, украсен дрвен сад за вино или ракија, имала важно место во свадбените и празничните обичаи.

Изработката барала внимателен избор и обработка на дрвото. Предметот морал да биде употреблив, цврст и убаво обликуван. Одредени производи биле дополнително украсувани со резба.

Според Трајчев, дрвените производи од Ореше биле собирани и носени на поголемите пазари. Тој го споменува Тасе Куљавков како трговец што ги откупувал и ги доставувал во Солун, меѓу другото и до познатата фирма „Алатини“.

Овој податок покажува дека орешкото производство не било наменето само за локалните потреби. Селските занаетчии биле вклучени во поширока трговска мрежа што ги поврзувала Азот, Велес и Солун.

Печалбари и иселеници

Како и другите мијачки мајстори, орешани заминувале на печалба во различни краишта. Дел од нив работеле како градители и тухлари, а други го продолжувале семејниот дрводелски занает.

Некои семејства трајно се иселиле. Трајчев споменува орешки семејства населени во Софија и во други градови. Во Етрополе, на пример, продолжиле да се изработуваат дрвени предмети за домаќинството.

Иселувањето не значело целосно прекинување на врската со родното село. Иселениците ги одржувале семејните контакти, се враќале за празниците и помагале на своите роднини.

Подоцна тие создавале и здруженија преку кои ја негувале поврзаноста со Ореше, Папрадиште и Македонија.

Зачувани говор, носија и обичаи

Трајчев нагласува дека орешките Мијаци, иако географски оддалечени од Реканскиот Крај, ги зачувале старите обичаи, јазичните особености, носијата и начинот на живот.

Особено значење имале свадбените традиции. Свадбите се одржувале во периодите кога печалбарите можеле да се вратат во селото. Како важни празнични датуми се споменуваат Петровден и Голема Богородица.

Свадбата претставувала настан на целата заедница. Таа била можност за собирање на роднините, обновување на врските и претставување на семејниот углед.

Песните, ората и облеката ја одржувале поврзаноста со матичната Мијачија. Преку нив младите поколенија ги запознавале традициите на своите предци.

Ракотворбите на мијачките жени

Жените од Ореше и Папрадиште биле познати по изработката на украсни појаси и други делови од традиционалната облека. Тие ткаеле со разнобојни предива, создавајќи внимателно распоредени орнаменти.

Производите не се користеле само во домаќинството. Дел од нив се продавале на велешкиот пазар, со што женската домашна работа станувала дополнителен извор на приходи.

Во создавањето на ракотворбите биле соединети практичноста и уметничкото чувство. Секој предмет имал своја употреба, но истовремено претставувал и израз на умешноста на изработувачката.

Знаењето се пренесувало од мајките и бабите на девојчињата. На тој начин секое поколение учествувало во зачувувањето на мијачката носија и нејзините препознатливи украси.

Црквата и училиштето

Селската црква во Ореше била посветена на Света Богородица. Таа претставувала средиште на верскиот и општествениот живот.

Околу црковните празници се собирало населението, се одржувале семејни и селски свечености и се обновувала заедничката припадност. Црквата имала особено значење и за иселениците што се враќале во родниот крај за големите празници.

Во селото постоело и основно училиште. Иако можностите за образование биле ограничени, училиштето било важно за описменувањето и за духовниот развој на младите поколенија.

Црквата, училиштето и семејството заеднички учествувале во зачувувањето на идентитетот на орешката мијачка заедница.

Папрадишко-орешкото братство

Иселениците од Ореше и Папрадиште во Софија се организирале во заедничко културно-просветно и добротворно братство. Според Трајчев, здружението било основано во 1921 година.

Братството имало свој печат, на кој биле претставени Мијак и Мијакинка во народна носија. Симболиката јасно укажувала на стремежот да се зачува заедничкото потекло.

На Петровден се одбележувал патрониот празник, а за Голема Богородица се организирало заедничко собирање. Овие средби им овозможувале на иселениците да ги обноват роднинските и пријателските врски.

Организацијата имала и добротворна улога. Преку неа се помагало на семејствата и се одржувала врската меѓу иселениците и нивниот роден крај.

Отпор против надворешните притисоци

Ореше и Папрадиште биле изложени на притисоците на туѓите пропаганди и на дејствувањето на вооружените групи во Азот. Според Трајчев, жителите на двете села се спротивставиле на обидите за политичко и национално преименување.

Отпорот имал висока цена. Населението било изложено на закани, напади и човечки жртви. Сепак, заедницата продолжила да ги негува своите обичаи и чувството на припадност.

Тврдењата на Трајчев се создадени во остро спротивставен национален и политички контекст. Затоа е неопходно тие критички да се споредуваат и со други историски извори. Одговорноста за насилството треба да се поврзува со конкретните власти, организации и вооружени групи, а не со цели народи.

Мијачкиот белег на Ореше

Историјата на Ореше покажува како една иселеничка заедница може да се приспособи на новата средина, а истовремено да го зачува своето културно наследство.

Орешани станале земјоделци, градители, шивачи, тухлари и мајстори на предмети од дрво. Нивните производи стигнувале до поголемите пазари, додека печалбарите работеле далеку од селото.

Но каде и да оделе, тие ја чувале врската со своите предци и со Македонија. Говорот, носијата, свадбените обичаи, црквата и семејното паметење останале најсилните знаци на таа припадност.

Ореше не било само населба основана од преселници. Тоа станало ново мијачко огниште во Азот – место во кое старите традиции продолжиле да живеат и да се пренесуваат на новите поколенија.

Најново од: Фељтон

МИЈАЦИТЕ ОД ПАПРАДИШКАТА КОЛОНИЈА НЕ ПОДЛЕГНАА НА СРПСКОТО ЗЛАТО

Отпор против туѓата пропаганда „Последните години од турскиот режим Папрадиште беше често тероризирано, но Мијаците не подлегнаа на српското злато, ниту се уплашија од теророт на српските чети и го зачуваа своето национално чувство“ – пишува Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“, објавена во Софија во 1941 година. Меѓу мијачките населби на кои Трајчев […]

Карактерот и семејните вредности на Мијаците

Воздржаност, достоинство и добронамерност Во својата книга за Мијаците, Георги Трајчев го опишува Мијакот како воздржан, молчелив, добронамерен и благ човек, подготвен да помогне некому во неволја. Во неговиот опис, особено место заземаат чесноста, почитувањето на дадениот збор и грижата за семејниот углед. Воздржаноста не подразбирала отсуство на чувства. Тие најчесто се изразувале во семејниот […]

КРИМИНАЛЦИ ВО РЕКАНСКО И ВЛИЈАНИЕТО ВРЗ МИЈАЦИТЕ

Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“, објавена во Софија во 1941 година, продолжува да ги опишува несигурноста и насилствата што во одредени периоди го нарушувале животот во Мијачијата и во поширокиот Рекански Крај. Разбојничките напади, кражбите, грабежите и уцените не претставувале само поединечни трагични настани. Нивното повторување постепено влијаело врз секојдневието, стопанството и движењето […]

РАЗБОЈНИШТВОТО ВО РЕКАНСКО И НЕГОВОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ МИЈАЦИТЕ

Во „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев пишува и за беззаконието, разбојничките напади и насилствата врз населението во Реканскиот крај во последните векови од османлиското владеење. Во услови на ослабена државна власт, особено во планинските и пограничните области, се појавувале вооружени групи што ги ограбувале селата, ги пресретнувале трговците и печалбарите и барале откуп од побогатите […]

МИЈАЦИТЕ СО ЧЕТКАТА И ДЛЕТОТО ОСТАВИЈА МАКЕДОНСКИ ПЕЧАТ НА БАЛКАНОТ

Во својата „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев посветува особено внимание на уметничката и градителската дарба на Мијаците. Од малите планински села во Реканскиот крај произлегле бројни зографи, копаничари, иконописци, архитекти и мајстори-градители. Организирани во семејни тајфи, тие работеле низ Македонија и во многу други краишта на Балканот. Со четката, која во мијачкиот говор се нарекувала […]

ИСТОРИСКИ БЕЛЕШКИ ЗА МИЈАЦИТЕ, БИГОРСКИОТ МАНАСТИР НИЗ ВЕКОВИТЕ

ИСТОРИСКИ БЕЛЕШКИ ЗА МИЈАЦИТЕ, БИГОРСКИОТ МАНАСТИР НИЗ ВЕКОВИТЕ Во продолжение на петтото поглавје од „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев се задржува на историјата на Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“. Подигнат во 1020 година, Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“ бил нем сведок на византиското, српското и османлиското владеење во Македонија. Во текот на своето повеќевековно постоење […]

БИГОРСКИОТ МАНАСТИР – ДУХОВНОТО СРЦЕ НА МИЈАЧКИОТ КРАЈ

Во „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев пишува за Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“, едно од најзначајните духовни и културни светилишта во Македонија. Сместен над долината на Радика, меѓу планинските ограноци на Бистра, Дешат и Кораб, манастирот со векови бил средиште на верскиот, просветниот и културниот живот во Реканскиот крај. За Мијаците Бигорскиот манастир не бил […]

МАНАСТИРОТ „СВЕТА БОГОРОДИЦА“ И ИЗБОРОТ НА ЈОВАН ДЕБАРСКИ

Во продолжение на својата „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев се обидува да ја утврди местоположбата на манастирот „Света Богородица“, во кој Јован Дебарски бил игумен пред да биде избран за поглавар на Охридската архиепископија. Поради недостигот од непосредни пишани извори, Трајчев се потпира врз старите преданија зачувани меѓу населението од Реканскиот крај. Според нив, манастирот […]

To top