Македонска Нација
Од старите Пилигринци и населувањето на зубовските родови, преку печалбарството и древните обичаи, до Марена и обновените храмови, Зубовце со векови ги чува својата духовност, традиција и македонски идентитет.
Во подножјето на Шар Планина, меѓу Дебреше на југ и Врапчиште на север, покрај Зубовскиот Поток, се наоѓа Зубовце – старо полошко село со богата историја и силна приврзаност кон родното огниште.
Селото лежи на надморска височина од околу 556 метри и има три главни извори: Сугарски, Калапетроец и Лапнимушица. Куќите се распоредени во маала од двете страни на потокот, поврзани со сокаци и мостови. Старите чешми, меѓу кои Зуина и Раокина Чешма, се препознатлив дел од селскиот простор.
Атарот на Зубовце е простран. Нивите се наоѓаат во источниот рамничарски дел, ливадите во Слатина и Ливадје, а шумите главно во месноста Костур–Самар над селото. Ваквите природни услови со векови им овозможувале на жителите да се занимаваат со земјоделство, сточарство и користење на шумското богатство.
Од Пилигринци до денешното Зубовце
Според народното предание, старото име на Зубовце било Пилигринци. Старата населба се наоѓала во рамничарскиот дел на Полог, околу три километри источно од денешното село, покрај некогашниот Алабачки Пат.
Поради честите зулуми и несигурноста покрај патот, жителите постепено го напуштиле старото живеалиште и се преселиле на позаштитено место покрај Зубовскиот Поток, во подножјето на Шар Планина.
Според народната легенда, кога од Пилигринци ќе се погледнело кон местоположбата на новата населба, возвишението имало облик на заб. Се верува дека токму од карактеристичниот изглед на теренот произлегло името Зубовце.
На новото место се развило денешното село, кое го продолжило животот, традицијата и духовното наследство на старите Пилигринци.
Од Пилигринци потекнувале повеќе стари зубовски родови, меѓу кои Ѓегиновци, Ѓоневци, Кочевци и Поповци. Подоцна во селото се доселувале семејства од Прошовце, Куново, Врановци, Порече, Арачиново, Бардовци, Дебреше, Форино и од други места.
Коруновци дошле од Прошовце, Трајановци и Тунџовци од Куново, а Желкаровци од Врановци. Пољковци и Степановци потекнувале од Порече, Фичуровци од Арачиново, а Бардевци од Бардовци во Скопско. Форинци дошле од блиското Форино, додека родовите Спасевци и Тодоровци биле основани од домазети доселени од Дебреше. Ѓоковци биле разгранок на Бошковци, а Рачиновци на Фичуровци.
Со зголемувањето и разгранувањето на родовите се создавале зубовските маала. Куќите најчесто се граделе во близина на роднините, а секој род ги чувал споменот за своето потекло, семејната слава, кумството и старите обичаи.
Фрагментот од стариот псалтир
За староста на духовниот живот и писменоста во Зубовце сведочи фрагментот од псалтир пронајден во селото. Тој потекнува од првата половина на XVI век и е постар од првото познато пишано споменување на Зубовце во 1595 година.
Псалтирот е богослужбена книга што ги содржи 150-те псалми од Стариот завет, од кои најголемиот дел традиционално му се припишуваат на цар Давид. Се употребувал за време на богослужбите и личните молитви, но и како книга за учење читање и пишување.
Фрагментот пронајден во Зубовце се состои од три оштетени ракописни листови, со по 18 реда на страниците. Текстот е напишан со старо кирилско полууставно писмо, со црно и црвено мастило.
Иако е зачуван само мал дел од книгата, ракописот претставува значајно сведоштво за христијанската духовност, писменоста и книжевната традиција на овој простор уште во првата половина на XVI век.
Историскиот развој на селото
Зубовце во пишаните извори првпат се споменува во 1595 година. Меѓутоа, псалтирот пронајден во селото и старите народни преданија покажуваат дека животот на овој простор започнал многу порано.
Во времето на османлиското владеење жителите главно живееле од земјоделство, сточарство, занаетчиство и користење на шумското богатство. Плодната полошка рамнина и блиските планински пасишта им овозможувале да ги обезбедат основните услови за живот.
На крајот од XIX и почетокот на XX век Зубовце било големо македонско село во Гостиварската нахија на Тетовската каза во Османлиската Империја. Во 1900 година имало околу 720 жители, а во 1905 година биле забележани 752 жители.
Во 1929 година Зубовце било седиште на општина во која влегувале четири села и имало 109 куќи со 705 жители. Според германска карта заснована врз пописот од 1931 година, во селото живееле околу 600 Македонци.
Зубовце не било поштедено ниту од војните и политичките премрежија. Петмина негови жители се заведени како жртви во Втората светска војна.
Според пописот од 2002 година, селото имало 762 жители, а во 2021 година биле регистрирани 844 жители. Низ годините се менувале бројот и составот на населението, но старите зубовски семејства продолжиле да ја одржуваат врската со своето село.
Печалбарството – судбина на повеќе поколенија
Печалбарството оставило длабока трага во животот на Зубовце. Уште во минатото многу зубовчани заминувале на работа во Србија, Романија, Бугарија, Турција и Египет, каде што голем дел од нив станале познати угостители, трговци и занаетчии.
Подоцна печалбарските патишта воделе кон Германија, Швајцарија, Италија и други европски земји. Заминувањето било исполнето со тага, но и со надеж дека заработката ќе му помогне на семејството.
Жените останувале да се грижат за децата, куќата, земјата и добитокот, додека мажите работеле далеку од родниот крај. Со печалбарските средства се граделе домови, се школувале поколенијата, се обновувале црквите и се помагал развојот на селото.
Во летните месеци печалбарите се враќале во Зубовце. Тогаш селото повторно оживувало, се одржувале свадби, крштевки, семејни средби и веселби. Особено во деновите околу Марена имало повеќе свадби, бидејќи тогаш најголем дел од печалбарите биле во родниот крај.
И денес зубовчани од иселеништвото ја негуваат врската со селото, ги обновуваат своите домови, помагаат црковни и хуманитарни иницијативи и се враќаат за големите празници.
Црквата „Света огнена Марина“
Најстарата и најзначајна црква во селото е посветена на Светата великомаченичка Марина или „Света Огнена Марина“. Храмот бил изграден во 1845 година врз темелите на многу постара црква, која претходно била разрушена.
Особена вредност има неговиот живопис. Во 1859 година познатиот македонски зограф Дичо Зограф, заедно со својата тајфа, го изработил фрескоживописот и бројни икони. Неговиот потпис се наоѓа и на престолната икона на Света Марина.
Храмот со поколенија е духовно средиште на селото. Во него се крштевале децата, се венчавале младите и се одржувале богослужби, а во неговиот двор се собирале жителите, печалбарите и гостите од целиот Полошки Регион.
Во 2026 година црквата доби Свет крст како поклон од Фондот на холокаустот на Евреите од Македонија и Еврејската заедница во Република Македонија. Крстот бил донесен од Ерусалим и осветен на Каменот на Помазанието во храмот на Светиот Гроб – едно од најсветите места во христијанството.
Со свеченото предавање, Светиот крст беше подарен на црквата „Света Огнена Марина“ во Зубовце и доверен на трајно чување како духовно богатство и благослов за сегашните и за идните поколенија.
На овој возвишен духовен настан присуствуваа поглаварот на Македонската православна црква – Охридска архиепископија, Архиепископот Охридски и Македонски г. г. Стефан, Митрополитот Тетовско-гостиварски г. Јосиф, како и бројни свештенослужители.
Манастирската црква „Свети Апостол Тома“
Во поновата духовна историја на Зубовце посебно место има манастирската црква „Свети Апостол Тома“, подигната во средишниот дел на селото.
Нејзин ктитор е големиот македонски вајар и академик, родениот зубовчанец Томе Серафимовски. Храмот бил осветен на 12 октомври 2008 година, а иконостасот, иконите и другите уметнички елементи се изработени во бронза од самиот академик.
Црквата претставува единствен спој на православната духовност и современото македонско вајарство. Таа е и еден од ретките храмови во Македонија посветени на Свети Апостол Тома.
Гробјанската црква „Свети Никола“
Третото значајно духовно светилиште е гробјанската црква „Свети Никола“, која се наоѓа кај селските гробишта. Во неа и околу неа зубовчани им оддаваат почит на своите предци и ги чуваат спомените за починатите членови на семејствата.
Храмот ја симболизира нераскинливата врска меѓу живите и починатите поколенија, а гробовите покрај него претставуваат своевидна камена книга во која е запишан дел од историјата на Зубовце.
Марена – празникот што ги собира зубовчани
Најголемиот селски празник е Света Марина – Огнена Марија, кој се празнува на 30 јули. На тој ден во Зубовце се собираат жителите, печалбарите и иселениците, како и многубројни гости од Македонија.
Празнувањето започнува со богослужба, водосвет и благословување на кумските погачи. Потоа следува народна веселба во дворот на храмот, со песни, ора и традиционална трпеза. Посебно место имаат зубовскиот грав со сланина, домашната туршија и зубовската препечена ракија.
Марена не е само верски празник. Таа е ден на враќањето, средбата и заедништвото – ден кога зубовчани од сите страни повторно се собираат кај својата црква и во родното село.
Обичаи што ја чуваат заедницата
Во Зубовце до денес се зачувани бројни верски и народни обичаи. Секоја година се празнуваат Божиќ, Василица, Водици, Свети Трифун, Велигден и други големи христијански празници. На Бадник и на Поклади се палат обредни огнови, околу кои се собираат жителите, особено младите.
На Поклади некогаш меѓу маалата се натпреварувале кој ќе запали поголем и повисок оган, наречен „Баба вештица“. Помладите ги посетувале постарите и барале прошка, а во домовите се подготвувала свечена вечера и се изведувал обичајот амкање јајце.
Особено убав е обичајот „Одење по билки“ спроти Ѓурѓовден. Девојките и младите невести оделе низ полето, береле билки, цвеќиња и зелени гранчиња, пееле народни песни и плетеле венчиња.
Со зеленилото се украсувале портите, куќите, шталите и садовите за млеко, со желби за здравје, плодност, бериќет и семејна среќа.
Секое маало и повеќе зубовски родови имале свои маалски или домашни слави. Меѓу најпочитуваните биле Петковден, Митровден, Света Варвара и Свети Никола. Славите се пренесувале од колено на колено и биле можност за собирање на роднините, пријателите и соседите.
Свадбите, крштевките, кумството, народните песни, ората, носијата и почитувањето на постарите биле темелот врз кој се одржувала зубовската заедница.
Културниот и спортскиот живот
Во минатото Зубовце имало развиен културен и спортски живот. Во селото дејствувал Фудбалскиот клуб „Хајдук“ – Зубовце, кој се натпреварувал со екипи од гостиварскиот и поширокиот полошки крај.
Фудбалските натпревари биле вистински селски настани и собирале голем број жители, особено млади. Името „Хајдук“ и во поново време продолжило да се појавува на турнирите во мал фудбал.
Во селото работело и Културно-уметничкото друштво „Павле Танески“. Преку песните, ората, народните носии и јавните настапи, друштвото ја негувало македонската фолклорна традиција и го збогатувало културниот живот на Зубовце.
Од селото потекнуваат и повеќе истакнати личности од културниот и општествениот живот, меѓу кои академикот и вајар Томе Серафимовски и академскиот сликар Александар Настески.
Зубовце денес
Низ вековите Зубовце се менувало, но не го загубило својот препознатлив дух. Неговото најголемо богатство остануваат луѓето – оние што живеат во селото и оние што заминале по светот, но никогаш не го заборавиле родниот праг.
Од старите куќи, мостови и чешми, преку храмовите „Света Марина“, „Свети Апостол Тома“ и „Свети Никола“, до песните, обичаите и печалбарските враќања, Зубовце е жив сведок на македонската истрајност.
Тоа е село кое низ вековите се обновувало и се приспособувало на новото време, но секогаш останувало верно на своите корени, православната вера и родната Македонија.
