Македонска Нација
Македонската историја памети многу страдања, но малку рани се толку длабоки како губењето на духовното и културното богатство создавано со векови во Охридската архиепископија. Додека денес жестоко се дебатира за идентитетот, јазикот и историјата на македонскиот народ, едно прашање сè уште останува без одговор – што се случи со највредните реликвии на Македонија?
Меѓу исчезнатите светини посебно место заземаат круната на Свети Климент Охридски и неговото жезло од слонова коска – симболи што не претставувале само црковни предмети, туку живо сведоштво за духовниот континуитет на македонскиот народ.
Според бројни записи и сведоштва, круната на Свети Климент со векови била чувана во Охрид. Старите охриѓани раскажувале дека секоја година, на празникот на светецот, таа свечено се изнесувала во литија низ градот. Тоа бил миг кога верата, традицијата и народната меморија се спојувале во едно.
Денес од таа круна нема ни трага.
Нема трага ниту од жезлото на Свети Климент, ниту од голем дел од богатството што со векови се чувало во храмовите и манастирите на Македонија.
Од историската сцена исчезнале икони, старословенски евангелија, драгоцени ракописи, сребрени и позлатени крстови, плаштеници, дарохранилници и бројни други реликвии чија вредност денес е невозможно да се пресмета.
Меѓу нив се споменува и иконата на Христос Спасител со трнов венец од XIII век, дар од архиепископот Димитриј Коматин, како и плаштеници поврзани со византискиот цар Андроник Палеолог. Исчезнале летописи и ракописи што претставувале сведоци на развојот на словенската писменост и духовност на овие простори.
Најболниот дел од приказната е што дел од овие предмети денес се наоѓаат надвор од Македонија, во институции и колекции каде што се претставуваат како туѓо културно наследство.
Како е можно богатство создавано од генерации македонски духовници, монаси и книжевници да исчезне без трага?
Во историската литература и јавните расправи најчесто се посочуваат неколку можни сценарија. Дел од реликвиите се поврзуваат со периодот на бугарската окупација од 1941 до 1944 година, кога од Охрид и Свети Наум биле изнесувани црковни и архивски вредности. Други се доведуваат во врска со странски истражувачи и колекционери кои уште пред Втората светска војна изнесувале драгоцени предмети од Македонија. Се споменуваат и институции во Бугарија каде што денес се чуваат значајни ракописи и документи со потекло од македонските простори.
Сепак, за голем дел од исчезнатите реликвии вистината и понатаму останува нерасветлена.
Токму затоа јавноста има право да праша:
- Кој дозволил овие светини да бидат изнесени?
- Кој ја носи одговорноста за нивното исчезнување?
- Зошто никогаш не беше спроведена темелна државна истрага?
- Зошто со децении нема организирана иницијатива за нивно пронаоѓање и враќање?
Станува збор за 84 предмети од непроценлива духовна, историска и културна вредност. Нивната материјална цена можеби може да се процени на стотици милиони евра, но нивното вистинско значење не може да се измери со пари.
Не постои цена за круната на Свети Климент.
Не постои цена за неговото жезло.
Не постои цена за ракописите што со векови ја чувале словенската писменост и духовната традиција на Македонија.
Затоа ова не е само историско прашање. Не е ниту прашање на дневна политика.
Ова е прашање на национална совест.
Државата, научните институции, Македонската православна црква и историчарите имаат обврска да ја утврдат вистината за судбината на овие реликвии и да ги искористат сите можни меѓународни механизми за нивно пронаоѓање и евентуално враќање.
Зашто кога исчезнуваат вакви светини, не исчезнуваат само предмети.
Исчезнуваат делови од колективната меморија.
Исчезнуваат сведоштва за вековното постоење на еден народ.
А народ што не се бори за своето наследство, ризикува да ги изгуби и сопствените корени.