Македонска Нација
Народ што ја зачувал душата на Шар Планина
Гора, планинската област на Шар Планина, со векови претставува простор каде се зачувале старите македонски говори, обичаи и традиции. Иако денес различни држави и идеологии се обидуваат да го присвојат нивниот идентитет, дел од научната и етнографската литература укажува на блиски врски меѓу Горанците и македонското етнокултурно пространство.
Помеѓу границите и политиките, Горанците со векови го зачувале својот македонски говор, традициите и колективната меморија на Шар Планина.
Високо на падините на Шар Планина, таму каде што облаците ги допираат покривите на камените куќи, а студените планински ветрови ги носат приказните од генерација на генерација, се наоѓа Гора – една од најмалку познатите, но и најинтересните македонски етнички области на Балканот.
Со векови во Гора живее население кое зборува македонски говор, ги чува своите древни обичаи и традиции и ја носи колективната меморија на своите предци. Тоа се Горанците – луѓе кои себеси најчесто се нарекуваат „Нашинци“, а својот јазик „нашински“.
Денес Гора е поделена меѓу Косово, Албанија и Македонија. Но, планината не ги признава границите. Ниту пак народната меморија. Таа и понатаму сведочи за едно население кое низ вековите успеало да го сочува својот македонски јазик и својата посебност, и покрај бројните историски искушенија.
Во македонската етнографска и публицистичка литература Горанците често се сметаат за дел од пошироката заедница на Македонците со исламска вероисповед, заедно со населението од Река, Жупа, Пласница, Долнени и други краишта на Македонија.
Македонците со исламска вероисповед претставуваат посебен дел од македонскиот народ. Нивните предци во различни историски периоди ја примиле исламската вера, но не го напуштиле својот јазик, народните обичаи и чувството на припадност кон земјата во која живееле нивните предци.
Првите податоци за исламизацијата на дел од македонското население потекнуваат од XV век. Дел од населението доброволно ја прифатило новата вера, најчесто за да ги зачува своите имоти и економска положба, додека во подоцнежните векови биле забележани и различни форми на притисоци и присилна исламизација.
Но верата се променила, народот останал.
Македонскиот јазик продолжил да се зборува во домовите. Старите песни продолжиле да се пеат. Ѓурѓовден и денес се слави во многу семејства. Во народната традиција останале бројни обичаи кои сведочат за заедничките корени на населението од овие простори.
Токму затоа многу истражувачи забележуваат дека кај Горанците и денес се зачувани бројни елементи од старата култура на Шар Планина. Нивните песни, носии, свадбени обичаи и говор претставуваат жив музеј на балканската историја.
Во текот на XX и XXI век врз Горанците се вршени различни национални влијанија и асимилаторски притисоци. Различни држави и политички центри настојувале да ги претстават како дел од сопствениот национален корпус.
Денес, кога различни политички центри се обидуваат да ја толкуваат историјата според дневни потреби, науката често ги дава најјасните одговори. Токму затоа особено значење има докторската дисертација на д-р Андријана Јаневска „Македонското традиционално народно пеење во Мала Преспа, Голо Брдо и Гора“, во која преку анализа на народните песни, дијалектите и музичкиот фолклор се потврдува културната поврзаност на населението во овие области.
Нејзините истражувања покажуваат дека и покрај границите што ги разделиле државите, народната песна останала мост што ги поврзува Македонците во Мала Преспа, Голо Брдо и Гора. Песните што со векови се пренесувале од колено на колено не го зачувале само музичкото наследство, туку и јазикот, колективната меморија и чувството на припадност. Во нив и денес живее споменот на предците, на родните огништа и на заедничкото културно наследство на овие простори.
Затоа Гора не е само географска област. Таа е дел од живото културно ткиво на македонскиот народ. Додека во селата под Шар Планина се пеат старите песни, додека се зборува нашинскиот говор и се чуваат старите обичаи, продолжува да живее и сведоштвото за еден народ кој успеал да го зачува својот идентитет низ вековите.
Но без оглед на современите политички поделби, останува неспорен фактот дека Гора претставува простор со силно македонски јазично и културно наследство, кое со векови опстојува на овие простори.
Особено значајно е што македонски муслимани претставуваат мнозинско население и во некои традиционални македонски области надвор од денешните граници на Македонија, како што се Гора и Голо Брдо во Албанија. Токму таму и денес живеат луѓе кои го чуваат својот мајчин говор и својата културна традиција, иако често се изложени на различни политички и национални влијанија.
Гора е повеќе од географска област.
Таа е симбол на истрајноста.
Симбол на народ кој опстанал меѓу планините, меѓу империите, меѓу границите и политиките.
Симбол на луѓе кои ја смениле верата, но не го заборавиле јазикот на своите предци.
Денес, кога многу народи ја бараат својата историја во архивите, Горанците ја носат во секојдневниот живот – во зборот што го изговараат, во песната што ја пеат и во спомените што ги пренесуваат на своите деца.
Затоа Гора не е само планина.
Гора е жив споменик на историското паметење на еден народ.
А додека постои макар едно село во кое ќе се слушне стариот нашински говор, додека постои макар едно семејство што ќе ги чува традициите на своите предци, приказната за Гора ќе продолжи да живее.
Историјата не може да се избрише. Таа живее во јазикот, во културата, во народната меморија и во корените што ги поврзуваат генерациите низ вековите.
