Славе Катин
Според Улрих Вилкен, античките Македонци не биле периферија на елинскиот свет, туку посебна, воинствена и самосвесна нација, која под Филип Втори и Александар Трети Македонски израснала во сила што го преобразила тогашниот свет.
Кога се зборува за Александар Трети Македонски и неговото место во светската историја, не може да се заобиколи прашањето за односот меѓу Елините и Македонците. Тоа прашање не е само терминолошко, ниту пак се сведува на обична расправа за имиња. Во него се крие суштината на еден историски процес: како народ што Елините често го гледале како „варварски“ успеал да создаде држава, војска и политичка сила што ја надминала Елада, ја урнала Персиската империја и отворила нова епоха во светската историја.
Во книгата на Улрих Вилкен за Александар Велики, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин, јасно се гледа дека античка Македонија имала сопствен развоен пат. Таа не била проста сенка на елинските полиси, туку земја со посебна државна традиција, со кралска власт, со воена организација и со силно чувство на припадност. Токму таа посебност ја прави разликата меѓу Елините и Македонците една од клучните теми за разбирање на подоцнежниот подем на Филип Втори Македонски и на неговиот син Александар Трети Македонски.
Првобитно, племињата во Горна Македонија – Линкеста, Ореста и Елимиота – имале свои принцови и кралеви. Нивното вклучување во единствена македонска држава не било лесен процес. Напротив, тоа било резултат на долги борби, политичка умешност и постепено јакнење на кралската власт. Вилкен наведува дека токму Филип Македонски најверојатно ја извршил решавачката медијатизација на овие кнежевски куќи и ја обединил Македонија како цврста државна целина.
Ова е мошне важно, бидејќи ја покажува првата голема разлика меѓу македонскиот и елинскиот свет. Додека во Елада политичкиот живот бил организиран околу градовите-држави, со нивните собранија, олигархии, демократии и меѓусебни соперништва, Македонија се развивала како кралство. Во нејзиното средиште стоел кралот, но неговата сила не произлегувала само од престолот. Таа се темелела врз личниот однос со војската, дворјанството и народот.
Особено значајна е институцијата на „Хетаирои“ – кралските следбеници. Тоа биле благородници врзани за земјата и за кралот, секогаш подготвени за воена служба. Вилкен нагласува дека оваа титула има старо хомерско потекло и дека нејзиното опстојување во Македонија покажува колку длабоко биле вкоренети патријархалните и воинствени односи меѓу кралот и неговите луѓе. Кралот не бил далечна, недопирлива фигура. Тој бил прв меѓу своите воини.
Македонскиот крал, според описот на Вилкен, не се разликувал драстично од своето дворјанство ниту по облеката. Немал посебни кралски амблеми што би го издвојувале како ориентален владетел. Пурпурни наметки и широки шапки носеле и дворјаните. Оваа близина меѓу кралот и неговите следбеници создавала посебен тип монархија – силна, воена, лична и народна.
Во почетокот, македонската војска се потпирала врз кралската коњица и врз слободните селани и овчари кои повремено се приклучувале на борбите. Но во четвртиот век пред Христа доаѓа до голема промена. Пешадијата станува организирана, редовна и дисциплинирана сила. Таа веќе не е неуредна маса, туку војска со јасна структура. Со воведувањето на титулата „пешадиски придружници“, пешадијата добива лично сродство со кралот, слично на она што порано го имале дворјаните.
Оваа промена е од огромно значење. Таа покажува дека македонската монархија не се потпирала само врз аристократијата, туку и врз народот. Кралот ја ширел својата основа, ја вклучувал пешадијата во военото собрание и на тој начин го зацврстувал моралот и единството на државата. Македонскиот војник го почитувал својот крал, но и кралот живеел во постојан контакт со своите офицери и војници.
Токму тука се гледа уште една разлика меѓу Елините и Македонците. Елинските полиси често биле поделени, разединети и истоштени од политички борби. Македонија, пак, кога била силно водена, можела да се претвори во компактна воена и државна сила. Вилкен ја прикажува античката македонска монархија како систем кој, и покрај повремените судири меѓу кралот и гордото дворјанство, во суштина се потпирал врз лојалноста на Македонците кон владетелот.
Античките Македонци, според Вилкен, биле здрав, силен и воинствен народ. Тие не биле обликувани како елинските атлети во гимназионите, туку повеќе личеле на Римјаните по своите војнички навики. Но токму тие навики, нивната грубост, нивната неумереност во пиењето и нивниот поинаков начин на живот придонеле Елините да ги гледаат како „варвари“.
Сепак, зборот „варвари“ во овој контекст не смее да се чита површно. За Елините, „варварин“ често значел човек што не припаѓа на нивниот културен и јазичен круг. Тоа било ознака на надменост, културна дистанца и политичко неприфаќање. Но од македонска гледна точка, односот бил обратен. Вилкен јасно укажува дека антагонизмот бил реципрочен: античките Македонци биле израснати како горда и самосвесна нација, која со презир гледала на Елините.
Оваа реченица е една од најважните за разбирање на подоцнежната историја. Македонците не се гледале себеси како пониска периферија што чека признание од Елада. Напротив, тие имале сопствена државна свест, сопствена воена традиција и чувство на надмоќ, особено кога елинскиот свет почнал да се распаѓа во меѓусебни судири.
Атина, како голема сила на Егејот и предводник на Делијанската лига, долго време го ограничувала македонското ширење кон исток. Таа ги контролирала градовите на Халкидики и го зазела Амфипол, со што ја спречувала Македонија да излезе како слободен и силен фактор на северниот егејски простор. Но по катастрофата на Атина во Сицилија во 413 година пред Христа, рамнотежата се променила. Ослабувањето на Атина им отворило простор на други сили, меѓу кои и Македонија.
Во тој период особено значајна улога имал кралот Архелај. Тој ја зголемил воената и политичката важност на Македонија, градел тврдини и патишта со воен карактер и темелно ја реорганизирал војската. Според оценката што Вилкен ја пренесува од античките извори, Архелај сам направил повеќе за Македонија отколку сите негови претходници заедно.
Архелај не бил значаен само како воен и политички реформатор. Тој бил и владетел кој ја отворил Македонија кон елинската култура. Во неговиот дворец во Пела се развил богат интелектуален живот. Таму престојувале поети, уметници и музичари. Еврипид ги поминал последните години од својот живот кај Архелај и таму го напишал делото „Бахатки“. Во Пела престојувал и славниот Тимотеј, музичар и поет. Во Дион, под Олимп, Архелај организирал свечености во чест на Олимпискиот Зевс и музите.
Но прифаќањето на елинската култура не значело губење на македонската посебност. Напротив, тоа покажува дека Македонија била способна да земе од другиот свет она што ѝ било потребно, без да се откаже од сопствената државна и воена основа. Елинската култура влегувала во македонскиот двор, но македонската сила останувала во кралот, во војската и во народот.
По убиството на Архелај во 399 година пред Христа, Македонија влегла во тежок период. Следувале борби за престолот, внатрешни судири, притисоци од Илирија и Тракија и зависност од посилните елински фактори. Државата била сериозно ослабена. Во 359 година пред Христа, поразот на кралот Пердика од Илирите и погибијата на 4.000 Македонци ја довеле Македонија до работ на пропаст.
Токму во тој критичен миг се појавил Филип Втори Македонски. На само дваесет и четири години, тој ја презел власта како регент, а потоа се издигнал како крал. Со воена храброст, дипломатска итрина и државничка визија, Филип успеал брзо да ги отстрани опасностите однадвор и однатре. Тој ја спасил Македонија, ја реорганизирал војската и ја поставил основата врз која Александар Трети Македонски подоцна ќе ја изгради својата светска слава.
Вилкен со право укажува дека величината на Филип долго време не била разбрана. Неговата историска слика била затемнета од славата на Александар, но и од омразата на Демостен, најголемиот оратор на Античка Грција и жесток политички противник на македонскиот крал. Демостен го претставувал Филип како „варварин“, како закана за елинската слобода и како непријател на Атина. Подоцнежните генерации, особено во времето на класицизмот, често го прифаќале тој атински поглед како единствена вистина.
Но историјата гледана само низ очите на Демостен е непотполна историја. Таа ја претвора политичката пропаганда во историски суд. Ако Филип се гледа само како непријател на Атина, тогаш се губи суштината: тој бил државникот што од ослабена и загрозена Македонија создал најсилна воена сила на Балканот. Тој ја подготвил државата што Александар ќе ја поведе кон Азија.
Затоа прашањето „каква е разликата меѓу Елините и Македонците – варварите“ не може да се одговори со едноставна формула. Разликата била политичка, културна, општествена и историска. Елините имале полиси, филозофија, говорништво, уметност и богата градска култура. Македонците имале кралство, воена дисциплина, патријархална лојалност, силна врска меѓу владетелот и народот и огромна способност за државно обединување.
Елините ги нарекувале Македонците „варвари“ затоа што не биле како нив. Но токму тие „варвари“ ја изградија силата што го надмина елинскиот свет. Филип ја обедини Македонија и ја покори елинската политичка разединетост. Александар Трети Македонски ја презеде таа сила и ја претвори во светска империја. Под неговото водство Македонија не остана балканско кралство, туку стана центар на една нова историска епоха.
Во тоа е вистинското место на Александар Трети Македонски во светската историја. Тој не е само голем освојувач. Тој е резултат на македонската државна традиција, на реформите на Филип, на воената дисциплина на македонската војска и на самосвеста на народот што Елините често го гледале со презир. Историската иронија е токму во тоа што оние што биле нарекувани „варвари“ станале носители на најголемата политичка и културна преобразба на стариот свет.
Македонија, преку Филип и Александар, не била пасивен ученик на Елада, туку активен творец на историјата. Таа ја презела елинската култура, ја вградила во својата империјална визија и ја проширила од Балканот до Египет, Персија и Индија. Затоа Александар Трети Македонски не може да се разбере без Македонија, ниту пак Македонија може да се разбере ако се гледа само низ туѓи, атински или демостеновски очи.
Разликата меѓу Елините и Македонците, според ова читање на Вилкен, не е доказ за македонска заостанатост, туку објаснување за македонската историска сила. Едните ја создадоа класичната култура на полисот, другите ја создадоа државната и воената сила што ја отвори вратата на хеленистичкиот свет. А во средиштето на тој пресврт стои Александар Трети Македонски – владетелот што од Македонија направи светска историја.
Александар Трети Македонски и неговото место во светската историја, според книгата на Улрих Вилкен, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин.
