„Јас не познавам друг народ кој повеќе страдал од предавствата на своите синови – изроди како македонскиот. Историјата не памети друг таков пример кога еден ист народ по традиција, јазик и вера се разделува на разни спротивни страни, една од друга потуѓа.“
Ова е еден од најмоќните цитати на Гоце Делчев. Во него јасно се гледа неговата болка поради внатрешните поделби и предавства што ја ослабувале македонската кауза. Овој цитат и денес често се споделува затоа што зборува за проблем што многумина го чувствуваат како вечно актуелен.
Историјата на Македонија е исполнета со херојство, саможртва и непокор. Но низ неа се провлекува и една друга, многу поболна нишка – предавството.
Многу македонски револуционери не паднале само во отворена битка со непријателот. Нивните тајни засолништа, движења и патишта честопати биле откривани преку доушници, шпиони и предавници.
Некои имиња на предавниците се зачувани во документите и народната меморија, додека во други случаи вистината до денес останува обвиткана со сомнежи и различни сведоштва.
Османлиската власт и соседните држави што ја поделиле Македонија располагале со војска, полиција, жандармерија и широка мрежа на разузнавачи и доушници. За информации за движењето на четите и нивните водачи честопати биле давани парични награди.
Токму поради тоа, многу македонски револуционери биле опколени во моменти кога непријателот тешко би можел случајно да дознае каде се наоѓаат.
Методи Патчев – предаден во Кадино Село
Еден од најпознатите случаи е трагедијата на Методи Патчев и неговите шестмина соборци во Кадино Село, Прилепско, во април 1902 година. Патчев со четата пристигнал во селото за организациска работа. Македонската енциклопедија наведува дека четата била предадена, по што следувало опколувањето.
Особено значајно е сведоштвото што го пренесува Христо Силјанов. Во известувањето од Битола е наведено дека Методи Патчев бил предаден од кметот на Кадино Село, по што околу кулата во која се наоѓала четата се собрале околу 500 војници.
Борбата траела речиси едно деноноќие. Кога им останале последните куршуми, Патчев и неговите другари одлучиле да не паднат живи во рацете на непријателот и извршиле самоубиство.
Гоце Делчев – предаден во Баница, но од кого?
Една од најголемите мистерии во македонската историја е загинувањето на Гоце Делчев на 4 мај 1903 година во Баница. Прашањето е едноставно: Како османлиската војска толку брзо дознала дека токму Гоце Делчев пристигнал во селото?
Во научен зборник на Институтот за национална историја се наведува дека, иако предавството не е целосно документарно потврдено, очигледно е дека пристигнувањето на Делчев во Баница било откриено преку предавство, бидејќи османлиските сили многу брзо пристигнале во селото.
Голем број податоци упатуваат дека движењето на Делчев било откриено преку предавство или разузнавачка информација, но идентитетот на предавникот не е неспорно утврден.
Христо Узунов – трагедијата во Цер
На 24 април 1905 година во селото Цер завршил животот на уште еден од најголемите македонски револуционери – Христо Узунов.
Османлиските власти подолго време го следеле неговото движење. Постојат извори според кои токму преку информатор биле добиени податоци за движењето на четите во реонот и за престојот на Узунов.
Но случајот е особено интересен затоа што самиот Узунов во своето последно писмо покажува дека не бил сигурен дали станува збор за предавство. Тој запишал дека верува оти не биле откриени случајно, бидејќи војската постојано ги следела.
Опколен со своите соборци и решен да не се предаде жив, Узунов го избрал последниот чин на саможртва.
Александар Турунџев – предаден за 150 жолтици
Кон крајот на 1904 година, во селото Ајтос, Леринско, Турунџев бил предаден и заробен. Како предавник се посочува Митре Гинков – Гинката, кој го предал за 150 жолтици.
Турунџев бил однесен во Битола, затворен и измачуван. На 30 август 1905 година бил јавно погубен на Ат-пазар. Неговиот трагичен крај останал засекогаш во народното сеќавање.
И народната песна го проколнува предавникот кој за жолтици го предал македонскиот војвода. Но пред бесилката Турунџев останал исправен. Неговите последни зборови останале запаметени: „Македонија ќе биде слободна!“
Ѓорѓи Сугарев – предаден пред Паралово
На 23 март 1906 година, кај селото Паралово, Мариовско, во османлиска заседа загинал Ѓорѓи Сугарев со својата чета. За овој случај, во историските и биографските записи, како човек кој ја предал четата се посочува Петар Лигушев, тогаш поврзан со Битолскиот револуционерен комитет.
Уште еден голем македонски војвода бил отстранет не само со силата на оружјето, туку и со информација добиена однатре.
Даме Груев – поткажување или случајно откривање?
На 23 декември 1906 година Македонија го загубила Даме Груев, еден од основачите и столбовите на Македонската револуционерна организација.
Со своите другари пристигнал во Русиново, Малешевско. Наскоро селото било опколено. Во дел од биографските извори се наведува дека уште на почетокот движењето на четата било откриено преку предавство и дека по неа била организирана потера.
Во борбата кај Русиново Даме бил ранет, но успеал да се извлече. Потерата го стигнала кај врвот Петлец. Таму завршил животот на еден од најголемите организатори на македонското револуционерно движење.
Ставре Гогов – откриен и опколен
Ставре Гогов – Ставре Војвода, учесник во Илинденското востание и подоцна самостоен војвода, ја доживеал истата судбина. Во биографските извори се наведува дека бил предаден и опколен од османлискиот аскер, а кога му се потрошила муницијата, не сакајќи да падне жив во непријателски раце, извршил саможртва во 1907 година. И кај него името на човекот што го предал не е сигурно утврдено.
Пере Тошев – „совеста на револуционерна Македонија“
Особено трагична е судбината на Пере Тошев, еден од најголемите идеолози и организатори на македонското револуционерно дело. Во 1912 година тој тргнал назад кон Македонија. Но неговото движење било откриено.
Македонската енциклопедија наведува дека Тошев бил предаден и следен од османлиските сили, а потоа убиен во заседа во Дреновската Клисура.
Предавството конкретно му се припишува на Дело од селото Дреново, кој на османлиските власти им ја открил информацијата потребна за организирање на заседата.
На 4 мај 1912 година бил убиен човекот кого современиците го нарекувале „совеста на револуционерна Македонија“.
Османлиската Империја против македонското револуционерно движење испраќала илјадници војници. Но понекогаш еден доушник можел да направи повеќе штета од цела воена единица.
Тој знаел во која куќа ноќева војводата. Знаел по која патека ќе мине четата. Знаел кој е јатак. Знаел кога борците се најранливи.
За таквата информација понекогаш следувале жолтици, помилување, функција, лична корист или заштита.
А цената ја плаќала Македонија.
Зад овие имиња стојат различни приказни. Кај некои предавникот е познат, кај други останал безимен, а кај трети историчарите сè уште ја бараат вистината.
Македонија имала многу непријатели однадвор, но нејзините најтешки рани честопати биле нанесувани тогаш кога непријателот добивал помош однатре.
И можеби токму затоа народните песни толку сурово ги осудуваат предавниците, а толку долго ги паметат оние што биле предадени.
Хероите заминувале на бесилка или во нерамноправна борба, но останувале запаметени.
Предавниците ја земале наградата – а останувале запаметени по срамот.
Ова е само мал дел од македонските легенди што биле предадени. Списокот е многу подолг.
