Мијаците – древно словенско племе од Солунското Поле
Во третиот дел од фелтонот посветен на „Книга за Мијаците“ од Георги Трајчев се разгледуваат преданијата за древното потекло на Мијаците, нивната можна поврзаност со Самуиловата аристократија, белезите на благородничкото наследство и значењето на мијачкиот крстат бајрак.
Како прилог кон тезата за древноста на Мијаците, Трајчев се повикува на македонскиот деец Благоја Димитров, добар познавач на старогрчкиот јазик. Според сведоштвото што го пренесува, во Битола бил откриен гроб од римско време со натпис во кој починатиот војсководец бил означен како Мијак.
Трагајќи по корените и посебноста на Мијаците, Трајчев се осврнува и на племенската поделеност на словенското население на Балканот. Повикувајќи се на историчарот Константин Иречек, тој забележува дека балканските Словени, иако имале заедничко име, не биле обединети во единствено политичко тело. Тие биле поделени на повеќе племиња, од кои секое имало свое име и посебна управа.
Старите племиња на југот од Балканот
Според податоците со кои располагал Трајчев, на југот од Балканскиот Полуостров живееле повеќе словенски племиња. Меѓу нив ги споменува Драговитите, Смољаните, Струмјаните, Милинзите, Езерците и Вајунитите, како и други племиња чии имиња не биле зачувани во византиските извори.
Во сличноста меѓу одделни племенски имиња Трајчев се обидува да пронајде траги што би можеле да водат до потеклото на Мијаците. Тој ја остава отворена можноста тие да биле дел од некое старо словенско племе чие име не било забележано или не било правилно пренесено во средновековните летописи.
Според неговото толкување, Мијаците претставувале остаток од старото словенско население во Македонија. По падот на Самуиловото Царство, дел од Самуиловите благородници и војници се повлекле во тешко пристапните планински области на Западна Македонија. Таму, смета Трајчев, можело да дојде до нивно мешање со мијачкото население.
Мијаците и Самуиловата аристократија
Трајчев наведува преданија според кои дел од Самуиловата аристократија нашол засолниште во Реканскиот крај. Со текот на времето, овие преданија придонеле кај дел од Мијаците да се создаде убедување дека се наследници на старо благородништво.
Во прилог на тоа, тој го споменува и односот на османлиските власти кон населението од Дебарската област. Според одредени историски записи, при своето минување низ Охрид во 1468 година, султанот Мехмед Втори го сметал населението од Дебарско за аристократско. И Иречек, како што наведува Трајчев, кај жителите на Дебар, Дринкол и Река препознавал благородничка гордост и силно чувство на достоинство.
Во народното предание се раскажува дека игуменот Јован од манастирот „Света Богородица“ посредувал во помирувањето меѓу византискиот цар Василиј Втори и благородниците што се повлекле во Реканскиот крај. Како признание за тоа, Јован подоцна бил поставен на охридскиот архиепископски престол.
Друго предание говори дека Гаврил Радомир, синот на цар Самуил, имал престојувалиште во селото Скудриње, кое во тоа време било голема населба со сопствен манастир.
Белези на благородничкото потекло
Трајчев наведува повеќе особености за кои смета дека можат да укажуваат на поврзаноста на Мијаците со некогашната аристократија.
Кај нив биле чести библиските имиња Аврам, Исак, Јаков и Рафаил, како и имињата на Самуиловите браќа – Мојсеј, Арон и Давид.
Богатите бои и украсувањето на женската мијачка носија, според него, потсетувале на облеката од благородничките средини. На високото културно ниво укажувале и убавината на домашните параклиси, црквите и другите верски објекти.
За време на венчавките, мијачките младоженци носеле црвени или жолти обувки, слични на оние што во минатото ги носеле византиските владетели и припадниците на високите општествени слоеви.
Посебно место во мијачкиот живот имале селските првенци. Тие ги раководеле собранијата, се грижеле за заедничките работи и го заштитувале населението од надворешни напади и неправди.
Меѓу познатите мијачки првенци Трајчев ги споменува Томо Ќаја од Галичник, Ѓурчин од Лазарополе, Сарџо од Тресонче, Исион Дељов од Росоки, Аврам Божинов и Филип од Осој, како и Битуш од Битуше.
Овие луѓе јавале добро одгледани и богато оседлани коњи, понекогаш носеле долги сабји и биле придружувани од своја свита. Уживале голема почит и имале значајно влијание во локалната средина.
Мијачкиот крстат бајрак
Како значаен белег на посебноста на Мијаците, Трајчев го наведува и нивното знаме. Мијачкиот крстат бајрак се развевал над куќата за време на свадбите и претставувал еден од најстарите симболи на племето.
На него се наоѓале повеќе христијански и хералдички знаци, меѓу кои крстот и лавот. Бајракот не бил само свадбен украс, туку и симбол на заедништвото, верата, достоинството и историското паметење на Мијаците.
Трајчев се осврнува и на погребните обичаи. При погребувањето, свештеникот земал парче тула или керамида, врз кое цртал круг и крст со христијански букви, а потоа го положувал во гробот. Авторот и во овој обичај препознава траги од старите владетелски и благороднички традиции.
Различни теории за цар Самуил
Во времето кога Трајчев ја пишувал книгата постоеле различни и спротивставени мислења за потеклото на цар Самуил и неговиот род.
Едни автори застапувале теза за ерменско потекло, други сметале дека Самуил потекнувал од македонското словенско племе Брсјаци, додека трети го поврзувале со Прабугарите. Биле изнесувани и други претпоставки.
Кон овие толкувања Трајчев го додава и преданието од Реканскиот крај, според кое дел од Мијаците го сметале Самуил за свој, односно за припадник на мијачкиот род.
Ваквото мислење го засновале и врз особините што му се припишувале на Самуил – храброст, сила, решителност и неустрашливост – кои Мијаците ги сметале за карактеристични и за сопствената заедница.
„Македонски Пруси“
Според заклучокот на Трајчев, Мијаците биле малуброен остаток од старо словенско племе кое некогаш го населувало Солунскиот крај и главно се занимавало со сточарство.
Во потрагата по подобри пасишта и засолништа за своите стада, тие постепено се населиле во Реканскиот крај. Сепак, секоја година продолжувале да слегуваат на зимување во Солунското Поле, со што ја одржувале врската со својата стара татковина.
Изолираноста меѓу Шар Планина, Кораб, Бистра и Стогово, како и нивниот конзервативен начин на живот, придонеле долго да ги зачуваат своите обичаи, говор, носија и чувство на посебност. Поради нивната дисциплина, организираност и гордост, Трајчев ги нарекува „македонски Пруси“.
Односот меѓу Мијаците и Брсјаците
Иако живееле во соседни области, меѓу Мијаците и Брсјаците долго време речиси и да немало брачни врски. Трајчев смета дека причината лежела во силното чувство на посебност кај Мијаците.
Особено Галичани се сметале за наследници на старите благородници. Поради тоа, кај нив се развило изразено чувство на достоинство, но понекогаш и уверување дека стојат повисоко од соседните заедници.
Овие ставови треба да се разгледуваат во контекст на времето, локалните преданија и тогашните етнографски толкувања, а не како современи научни оценки за населението.
Одговор на странските пропаганди
Во завршниот дел Трајчев се осврнува на обидите на српската пропаганда да ги претстави Мијаците и Брсјаците како српски племиња.
Тој го цитира Светозар Томиќ, кој ги вбројувал меѓу најстарите и најистакнати српски племиња во Македонија. Според Трајчев, ваквите тврдења биле во спротивност со историската хронологија и со посебните етнографски одлики на Мијаците.
Неговата главна забелешка е дека Мијаците и Брсјаците се споменуваат како стари словенски племиња на територијата на Македонија многу порано од воспоставувањето на српската власт во овие краишта.
Иако книгата е пишувана и објавена во средина во која била силно присутна бугарската историографска и политичка рамка, од изложените ставови се гледа дека Трајчев настојувал да ја нагласи древноста и посебноста на македонските племенски заедници.
Со своите белешки тој посредно ги оспорува присвојувањата на Мијаците од соседните пропаганди и ги претставува како старо население, длабоко вкоренето во историскиот и културниот простор на Македонија.
Продолжува…
