Македонска Нација
Рафаел Моше Камхи е роден 15 декември 1870 година во Битола, Македонија, починал 8 јули 1970 година во Тел Авив, Израем
Во историјата на Македонија постојат личности кои не можат да се сместат само во една биографска рамка. Тие не се важни само поради датумите, функциите или настаните во кои учествувале, туку поради симболиката што ја носат. Рафаел Моше Камхи е токму таков лик – човек роден во едно време на судири, пропаганди и туѓи интереси, но со јасна животна определба: Македонија како слободна земја и како заеднички дом на сите нејзини луѓе.
Камхи е роден во Битола, на 15 декември 1870 година, во угледно сефардско еврејско семејство. Неговата семејна приказна го врзува со големата историја на Евреите кои, по протерувањето од Шпанија кон крајот на 15 век, нашле нов дом на Балканот и во Македонија. Битола, тогашен космополитски град во Османлиската империја, била простор во кој се вкрстувале јазици, култури, трговски врски, политички идеи и револуционерни движења. Во таква средина се формирал и младиот Рафаел Камхи.
Неговото потекло не било пречка, туку богатство. Тој бил Евреин по род, битолчанец по дух и Македонец по својата политичка и револуционерна определба.
Во тоа е суштината на неговата историска големина. Камхи покажува дека македонското револуционерно движење не било само вооружена борба, туку и идеја за слобода во која можеле да се препознаат луѓе од различни заедници, вери и општествени слоеви.
Во младоста се школувал во еврејското училиште во Битола, каде учел француски, турски и грчки јазик. Уште тогаш кај него се јавила чувствителност кон прашањето на културната и политичката доминација.
Неговото прашање зошто во еврејското училиште се учи на грчки јазик не било само ученичко негодување, туку ран знак на отпор кон туѓите пропаганди кои се натпреварувале за влијание во Македонија.
Во Битола во тоа време се судирале грчката, бугарската, српската и османлиската политика, а токму низ тие судири се будела и македонската револуционерна свест.
Пресуден момент во неговиот живот било запознавањето со Даме Груев. Преку братот на Даме, Фидан Груев, Рафаел Камхи се поврзал со луѓето на македонското револуционерно движење (МРО).
Во 1894 година го прифатил предлогот во својата куќа да направи посебна скривница, во која се чувале оружје и материјали на Организацијата.
Тоа не била мала услуга. Во услови на османлиска власт, полициски надзор и постојан ризик од апсење, да се стави сопствениот дом на располагање на револуционерното движење значело да се ризикува личната безбедност, имотот и семејството. Но Камхи не бил само симпатизер. Тој станал човек од доверба, курир, организатор, финансиер и врска меѓу важни центри на Организацијата.
Во неговиот дом престојувале и се засолнувале истакнати дејци на македонското револуционерно движење: Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Христо Матов и други. Тоа покажува дека довербата кон Камхи била голема. Во револуционерните услови довербата не се добивала лесно. Таа се заслужувала со молк, храброст, дисциплина и подготвеност да се понесе ризик.
Камхи бил особено значаен за Организацијата поради својата трговска подвижност, јазична култура и општествени врски. Како човек кој патувал, комуницирал и можел да се движи меѓу различни средини, тој станал природен избор за курирски и финансиски задачи. Но неговата улога не треба да се сведува само на логистика. Тој бил човек со политичко чувство, со јасна свест за тежината на македонското прашање и со длабока приврзаност кон идејата за слободна Македонија.
Особено важен е неговиот ангажман околу Првиот конгрес на ТМОРО во Солун во 1896 година. Во историските извори постојат различни толкувања околу неговото директно учество како битолски делегат на местото на Даме Груев, бидејќи официјалната историографија го регистрира присуството на Даме на Конгресот. Но, и ако се остави простор за внимателност, останува фактот дека Камхи бил или непосреден учесник, или човек од најтесна доверба кој добро ја познавал работата на Организацијата. Затоа неговите спомени не се обична лична хроника, туку сведоштво од внатрешноста на македонското револуционерно движење.
По тој период, Камхи добил одговорни задачи: организирање финансиски акции, курирска работа и одржување врски меѓу Солунскиот централен комитет, Битолскиот окружен комитет и Задграничното претставништво. Тоа го поставува во самиот нервен систем на Организацијата. Ако четите биле видливото лице на борбата, тогаш луѓе како Камхи биле нејзината невидлива, но неопходна мрежа.
Неговото име се поврзува и со Аферата Мис Стон, еден од најпознатите настани во историјата на македонското револуционерно движење. Но уште посилен историски белег остава неговото учество во Илинденското востание.
Во 1903 година, заедно со братот Ментеш, бил депортиран во Дебар. Таму, наместо да биде скршен од прогонот, се поврзал со тамошната организација и под името Скендер Бег учествувал во востаничките дејства во Дебарско и Малесија. Самиот псевдоним Скендер Бег носи силна симболика.
Во Македонија, како простор на различни народи, вери и традиции, еден Евреин од Битола во борбата за македонската слобода носи име кое асоцира на балкански отпор и воинствена чест. Тоа покажува дека македонската револуционерна борба не може да се разбере низ тесни етнички рамки. Таа била поширока идеја за ослободување од туѓа власт и за создавање простор во кој луѓето ќе имаат право да живеат како слободни.
По задушувањето на Илинденското востание, Камхи бил сведок на катастрофалните последици: опожарени села, ограбени домови, уништена покуќнина, глад, страв и егзистенцијална неизвесност за десетици илјади луѓе.
Токму тогаш доаѓа до израз неговата хуманитарна димензија. Тој не бил само револуционер во моментите на борба, туку и човек кој се ангажирал за помош на настраданото население.
Посебно впечатливо е сведоштвото дека Камхи давал пари, платна, ќебиња, облека и друга помош за сирачиња и за погоденото население. Тоа ја покажува неговата морална структура. Кај него борбата за Македонија не била романтична фраза, туку конкретна обврска кон луѓето. Слободата за него не била само политички идеал, туку и грижа за преживување, достоинство и човечка солидарност.
Значајна е и неговата средба со бугарскиот кнез Фердинанд, на која Камхи, според неговите сеќавања, отворено го обвинил за изневерената надеж дека Бугарија ќе помогне во решавачкиот момент на востанието. Во таа сцена се гледа личност која не се плаши да зборува пред моќници. Камхи не настапува како човек што бара милост, туку како претставник на страдална Македонија кој бара одговорност.
Тука се открива една важна историска линија: македонското револуционерно движење често било оставано само, искористувано од туѓи политики, охрабрувано кога тоа им одговарало на другите, а напуштано кога доаѓал моментот на вистинска жртва. Камхи тоа го разбирал и затоа останал огорчен противник на врховизмот и на оние струи што македонската борба сакале да ја претворат во инструмент на туѓи државни интереси.
По Илинден, тој бил активен и во напорите за обновување на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација (ВМРО).
Бил сведок на тешките расправии меѓу револуционерите за причините за поразот, за одговорноста и за идниот правец на движењето. Неговата блискост со Ѓорче Петров, Димо Хаџи Димов и другите дејци од левицата на македонското ослободително движење говори за неговото политичко место: Камхи бил поборник на македонската автономна идеја и противник на политиките што ја потчинувале Македонија на туѓи центри.
По Балканските војни, Првата светска војна и решенијата на Париската мировна конференција, неговото разочарување станало уште подлабоко.
Македонија била поделена, а надежта за нејзина слобода повторно била одложена. Во 1919 година Камхи се преселил во Солун, тогаш еден од најголемите еврејски центри на Балканот. Но таму го дочекало ново историско зло – антисемитизмот, кој постепено ќе кулминира во трагедијата на Холокаустот.
Во Втората светска војна, Рафаел Камхи ја доживеал судбината на својот еврејски народ. Бил подложен на иследување и тортура од нацистите и од грчките колаборационисти, а во 1943 година бил затворен и се соочил со опасност да биде однесен со возовите на смртта.
Неговиот случај добил посебен третман благодарение на ангажирањето на македонски организации од Софија и на интервенција преку бугарската влада, при што бил претставен како „заслужен Бугарин“.
Таа формулација мора да се чита внимателно. Таа не смее да се прифати како конечна дефиниција на неговиот идентитет, туку како административно-политичка ознака во еден трагичен историски момент.
Камхи бил спасен, но неговото семејство завршило во злогласните логори на Треблинка. Во тоа е најголемата трагедија на неговата судбина: човек кој целиот живот се борел за слобода, достоинство и човечност, ја преживеал епохата во која неговиот народ бил систематски уништуван.
По војната живеел извесно време во Софија, а по 1950 година се преселил во Тел Авив, каде починал во 1970 година, доживувајќи сто години. Зад себе оставил спомени, ракописи и сведоштва.
Неговите записи, депонирани во Еврејскиот институт во Софија, а подоцна и во Архивот на Македонија и во Институтот за национална историја, се значаен извор за македонското револуционерно движење.
Тука започнува и втората борба за Камхи – борбата за неговото историско толкување. Различни историографии се обидувале да го присвојат или да го сместат во свои национални наративи. Но неговиот живот најдобро зборува сам за себе.
Рафаел Камхи бил Евреин кој ја сакал Македонија, револуционер кој се борел за нејзината слобода и човек кој одбивал македонската кауза да биде претворена во туѓа сопственост. Токму затоа Рафаел Моше Камхи е значаен не само за еврејската, туку и за македонската историска меморија.
Неговата личност нè потсетува дека Македонија низ вековите не била еднобојна. Таа била дом на Македонци, Евреи, Власи, Турци, Албанци, Роми и други заедници. Во таков простор, вистинската љубов кон татковината не се мерела само со крвно потекло, туку со лојалност, жртва и дело. Камхи ја избрал Македонија не затоа што морал, туку затоа што ја чувствувал како своја.
Затоа неговиот живот е важен и денес. Во време кога историјата често се злоупотребува за дневна политика, Рафаел Камхи нè учи дека вистинската историја е посилна од пропагандата. Таа не се гради со присвојување, туку со документи, сведоштва и почит кон сложеноста на минатото.
Камхи не треба да се гледа како фигура за политичко натпреварување, туку како мост меѓу македонската и еврејската меморија.
Во него се среќаваат Битола, Солун, Софија и Тел Авив. Во неговиот живот се среќаваат Илинден, македонската револуционерна борба, поделбата на Македонија, антисемитизмот, Холокаустот и трагедијата на едно семејство. Но над сè се издигнува една човечка порака: слободата не е сопственост на една група, туку должност на сите поробени и обесправени народи.
Рафаел Моше Камхи, војводата Скендер Бег, заслужува да биде запаметен како еден од оние ретки луѓе кои ја надминале рамката на сопственото потекло и станале дел од пошироката судбина на земјата во која живееле. Тој бил Евреин по потекло, но и чесен син на Македонија по дело. Неговата животна приказна е доказ дека Македонија ја граделе и ја бранеле луѓе кои верувале во неа, без оглед на верата, јазикот или семејното потекло.
Таквите луѓе не се само историски личности. Тие се легенди. А Рафаел Моше Камхи е една од најдостоинствените легенди на македонската слободарска историја.
Од поширокото семејство на Рафаел Моше Камхи, најпознати преживеани во време на Холокаустот, имиња во достапните извори се Роза Камхи Русо и Јосеф Камхи. Роза останала запаметена како активна учесничка во антифашистичкиот отпор и како сопруга на Бено Русо, додека за Јосеф Камхи се наведува дека по војната се преселил во Израел.
Семејството на Рафаел Моше Камхи
Рафаел Моше Камхи потекнувал од познато сефардско еврејско семејство од Битола. Неговиот татко бил Моше Соломон Камхи, банкар, претприемач и снабдувач на турската војска, а мајка му била Роза Ватино, од угледно граѓанско семејство од Јанина. Во материјалот се наведува дека Камхи рано останал без родители – татко му починал кога Рафаел имал девет години, а мајка му десет години подоцна.
Негов брат бил Ментеш Камхи, кој исто така бил поврзан со македонското револуционерно движење. Во 1903 година Рафаел и Ментеш биле осомничени од османлиските власти и интернирани во Дебар, а во биографските податоци се наведува дека Ментеш помагал во снабдување на востаниците со оружје и материјали.
Роза Камхи Русо
Роза Камхи Русо е родена на 6 април 1922 година. Таа била едно од четирите деца на Берта и Ментеш Камхи, односно внука на Рафаел Моше Камхи, нејзини браќа биле Моис, Пепо и Симаја. Нејзиниот татко Ментеш, заедно со братот Рафаел, учествувал во Илинденското востание.
Роза Камхи Русо била активна во младинското и антифашистичкото движење во Битола. Пред депортацијата на Евреите од Битола се криела со други девојки, но подоцна била фатена, затворена и осудена на 15 години. Во затвор била од април 1943 година до ослободувањето на Битола на 9 септември 1944 година. По војната живеела во Скопје, а во 1946 година се омажила за Бено Русо. Тие имале три деца: Берта, Вида и Исак.
Јосеф Камхи
За Јосеф Камхи има помалку јавно достапни податоци. Во англојазичната биографска белешка за Рафаел Моше Камхи се наведува дека Јосеф Камхи бил негов внук, дете на брат му, и дека бил меѓу малкуте преживеани членови на семејството. Таму се наведува дека Роза по војната се омажила за Бено Русо, а Јосеф се преселил во Израел.