Македонски легенди

Стојан Христов

„Ние сме посвоени синови и ќерки на Америка и на другите држави во светот, но Македонија е родена наша мајка и ние не можеме да ја заборавиме“ – велеше Стојан Христов, македонскиот печалбар од Кономлади, Костурско Егејска Македонија кој стана американски писател, новинар и сенатор.

Стојан Христов (1898 – 1996) – македонскиот печалбар што стана американски писател, новинар и сенатор

Од Кономлади, Костурско, до Америка, Стојан Христов го понесе во себе македонското име, страдањето на печалбарите и љубовта кон родната земја. Неговото дело останува трајно сведоштво за судбината на Македонците во светот.

Стојан Христов е американски писател, публицист, новинар и сенатор од македонско потекло. Роден е во селото Кономлади, Костурско, во Егејска Македонија. Како дете ја почувствувал тешката судбина на македонскиот народ во времиња на сиромаштија, притисоци и политички неизвесности, а таа судбина подоцна ќе стане една од главните теми во неговото книжевно и публицистичко творештво.

Во 1911 година, на само тринаесетгодишна возраст, заедно со група селани и спротивно на волјата на своите родители, заминал на печалба во Америка. Како и многу Македонци од тоа време, Христов го напуштил родниот крај поради неподносливата економска и политичка состојба во Македонија. Патот кон Америка за него не бил само географско патување, туку почеток на еден тежок животен подвиг, исполнет со глад, работа, осаменост, страдање, но и со силна волја за образование и духовно издигнување.

Во Америка најпрво работел како физички работник во ложарница во градот Сент Луис, а потоа и на изградба на железничката линија во снежните предели на сојузната држава Монтана. Токму таму се соочил со сурови услови во кои многу македонски печалбари ги оставиле своите коски. Подоцна, тие маки и страдања Христов ќе ги опише со потресна сила, споредувајќи ги со страдањата од „Пеколот“ на Данте Алигиери.

Своето искуство како македонски печалбар, како човек што ја напуштил родната земја, но никогаш не ја заборавил, Христов го преточил во своите автобиографско-мемоарски дела: „Ова е мојата татковина“ (1938), „Мојот американски аџилак“ (1947) и „Орелот и Штркот“ (1976). Во нив се препознава личната драма на авторот, но и колективната судбина на илјадници Македонци што во почетокот на XX век ја барале својата егзистенција далеку од родниот крај.

Со упорност, читање и изучување на англискиот јазик, Христов успеал да го продолжи своето образование. Се преселил во Чикаго, а потоа се запишал на универзитетот „Валпараизо“ во Индијана. Но, поради недостиг на средства, повторно морал да се врати на тешката физичка работа, заминувајќи со група од дванаесетмина Македонци на железничките линии во Монтана.

По завршувањето на студиите, Стојан Христов се вработил како новинар во познати американски весници, меѓу кои „Њујорк тајмс“ и „Чикаго дејли њус“. Бил воен кореспондент од Балканот во периодот од 1927 до 1929 година, а потоа живеел и работел како слободен писател во Њујорк, од 1929 до 1941 година.

Во 1937 година се оженил со Маргарет Вутерс. Заедно живееле во Филаделфија, Калифорнија и Вашингтон, пред да се преселат во Вермонт, каде што Христов подоцна ќе биде избран и за сенатор.

Во годините 1943 и 1944, за време на Втората светска војна, Христов работел во Пентагон, во оддел задолжен за известување и анализа на балканското и партизанското движење. Од таа позиција тој значајно придонел за ширење на вистината за историската самобитност на македонскиот народ, за неговите поробувања, поделби и антифашистичка борба, како и за создавањето на Македонската Република во рамките на југословенската федерација.

Како сенатор, Стојан Христов сам ги пишувал своите говори и се залагал против каква било дискриминација што би можела да биде озаконета во Уставот на Вермонт. Неговата јавна дејност била обележана со достоинство, принципиелност и почит кон човековите права.

Од 1925 до 1974 година Христов напишал и објавил повеќе од стотина литературни раскази, публицистички трудови и текстови посветени на културата, традицијата и судбината на балканските народи. Меѓу неговите познати дела се: „Херои и убијци“ (1935), „Мара“ (1937), „Ова е мојата татковина“ (1938), „Лавот од Јанина“ (1941), „Мојот американски аџилак“ (1947) и „Орелот и Штркот“ (1976).

Во 1953 година, на покана на Лазар Колишевски, Стојан Христов со својата сопруга Маргарет ја посетил Македонија, како гостин на Матицата на иселениците на Република Македонија и на Друштвото на писателите на Македонија. Таа посета ја оценил како еден од највозбудливите моменти во својот живот.

Друг голем миг во неговиот живот било сознанието дека неговата автобиографска книга „Ова е мојата татковина“ била најдена на канцелариската маса во Белата куќа на американскиот претседател Франклин Делано Рузвелт веднаш по неговата смрт. Тој податок дополнително го потврдил значењето на Христов во американската јавност.

При својата втора посета на Македонија, во 1985 година, Стојан Христов бил прогласен за почесен доктор по филологија на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Една година подоцна била основана Фондацијата „Стојан и Маргарет Христов“, а Христов бил примен и за член на Македонската академија на науките и уметностите и за почесен член на Друштвото на писателите на Македонија.

Посебно место во проучувањето на неговиот живот и дело има професорката д-р Даница Цветановска, која докторирала на темата „Стојан Христов – живот и дело“ и објавила книга со ист наслов. Во фелтонот „Нераскажана приказна за Стојан Христов“, објавен во „Нова Македонија“, д-р Цветановска ги пренесува сведоштвата на Маргарет Христова за последните денови од животот на нејзиниот сопруг, за неговата оставнина, како и за писмата што ги добивал и испраќал до многу познати личности во Америка и светот.

За неговата смрт, Маргарет Христова сведочела:

„Стојан почина на 24 јануари 1996 година. Тој смртта ја дочека дома со зборовите ‘мајко, мајко’ на македонски јазик. Кога Стојан го погребувавме, и времето плачеше по него. Силната снежна виулица беше придружник на скромниот погреб на великанот Стојан Христов.“

Градот Довер му се оддолжил на Стојан Христов со поставување спомен-плоча пред градското собрание. По неговата смрт, македонската јавност загуби голем човек, писател, публицист и новинар, чие дело има непроценлива вредност за историјата и културата на македонскиот народ.

Во писмото што тогашниот претседател Бранко Црвенковски го испратил до вдовицата Маргарет Христова, меѓу другото било истакнато дека големото дело на Стојан Христов треба да го заземе заслуженото место во македонската ризница на духовни вредности.

По повод доделувањето на титулата „почесен доктор“ на Стојан Христов, академик Гане Тодоровски во својата воведна реч истакнал дека Македонците треба да се гордеат со писатели како Христов – творци што припаѓаат и на Македонија и на светот. Тој го поставил Христов во редот на големите личности кои со своето дело ги надминале тесните граници и станале дел од поширокото културно наследство.

Стојан Христов, пак, во една пригода пред македонските новинари рекол:

„Ние сме посвоени синови и ќерки на Америка и на другите држави во светот, но Македонија е родена наша мајка и ние не можеме да ја заборавиме.“

Таа реченица можеби најдобро ја открива неговата животна вистина. Христов бил американски писател, новинар и сенатор, но во својата душа останал Македонец – син на Кономлади, син на Македонија и сведок на македонската печалбарска голгота.

Во негова чест, Агенцијата за иселеништво на Република Македонија ја востанови наградата „Стојан Христов“, која секоја година се доделува за најдобра поетска книга од автор иселеник, во рамките на поетската манифестација „Струшки вечери на поезијата“ во Струга.

Меѓу добитниците на оваа награда беше и авторот на овој текст, кој во 2013 година ја доби за стихозбирката „Угрејсонце во мојот сон“. Наградата му ја врачи претставничката на Агенцијата за иселеништво, г-ѓа Лилјана Мицковска.

Стојан Христов останува една од најсветлите личности во македонската иселеничка историја. Неговиот животен пат – од сиромашно македонско дете од Кономлади до признат американски писател, новинар и сенатор – е приказна за страдање, истрајност, достоинство и љубов кон Македонија.

Неговото дело е мост меѓу Македонија и Америка, меѓу печалбарската болка и книжевната вистина, меѓу личната судбина и колективната меморија на македонскиот народ.

Извор: Јунски број 77 во 2026 г. на списанието „Повод“, издание на Македонското литературно друштво „Григор Прличев“ од Сиднеј.

Најново од: Македонски легенди

Димитар Влахов – живот посветен на македонското прашање

Димитар Влахов (1878–1953) е македонски револуционер, публицист, дипломат и државник, една од значајните личности во македонската национална и политичка историја. Неговиот животен пат ги поврзува револуционерните борби од крајот на XIX век, настојувањата за ослободување и обединување на Македонија и создавањето на современата македонска држава. Има луѓе што живеат во историјата и луѓе што учествуваат […]

Наде Проева

Наде Проева (9. IX 1949 – 6. XI 2024) е македонски историчар, универзитетски професор, научник со светско реноме и борец за македонската кауза. Таа е истражувач кој ја афирмираше античката историја на Македонија, која долго време бил запоставувана. Оставила длабока трага во македонската и светската историографија. Наде Проева е родена на 9 септември 1949 година […]

Романската монахиња Херувима (Светлана Михаела Танаса загина за вистината

Романската монахиња Херувима (Светлана Михаела Танаса, 1969–1998) студирала класични јазици во Јаши и ги проучувала делата на свети Јован Златоуст. Се упокоила на 8 ноември 1998 година, на 29-годишна возраст, и била погребана во манастирот Петру Вода во Романија. Во 1995 година добила стипендија од Фондацијата „Сорос“ за магистерски студии по средновековна историја на Централноевропскиот […]

Тома Прошев

Тома Прошев е роден на 10 ноември 1931 година во Скопје, а починал на 12 септември 1996 година на хрватскиот остров Зларин. Тома Прошев е Македонски композитор, диригент и музиколог, еден од најистакнатите автори на македонската современа музика и меѓу првите композитори што внеле нов звук во македонското музичко творештво. Гимназија завршил во родниот град. […]

Никола Беровски – големиот учител на Македонците во Албанија

Никола Беровски е роден во 1923 година во Битола, а починал во 1993 година во Тирана, Албанија. Има луѓе чие дело продолжува да живее во генерациите што ги описмениле, во книгите што ги оставиле и во јазикот што помогнале да се зачува. Меѓу нив е Никола Беровски, македонскиот учител, учебникар и преведувач кој својот работен […]

Бранко Гапо – великан на македонската кинематографија

Бранко Гапо (5 ноември 1931 – 18 ноември 2008) е еден од најзначајните македонски режисери. Со своето богато филмско творештво, како и со работата во театарот, телевизијата и радиото, оставил длабока трага во македонската култура. Роден е како Бранко Ивановски на 5 ноември 1931 година во Тетово. Неговата љубов кон филмот се развила уште во […]

Владо Черноземски – живот меѓу револуционерното подземје и Марсејскиот атентат

Владо Черноземски е роден на 19 октомври 1897 година во селото Каменица, денес дел од Велинград, Бугарија, Владо Черноземски загинал на 9 октомври 1934 година во Марсеј, Франција. Неговото вистинско име било Величко Димитров Керин. Како член на ВМРО, најнапред во времето на Тодор Александров, а потоа во организацијата предводена од Иван Михајлов, останал запаметен […]

Јордан Костадинов – борец за националните права на Македонците во Пиринска Македонија

Јордан Костадинов (9 ноември 1932 – 23 август 2019) бил борец за националните права на Македонците во Пиринскиот дел на Македонија, политички затвореник и еден од основачите и претседател на ОМО „Илинден“. Поради своето дејствување, двапати бил затворан од бугарските власти. Јордан Костадинов Иванов е роден на 9 ноември 1932 година во селото Белица, преименувано […]

To top