Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“, објавена во Софија во 1941 година, продолжува да ги опишува несигурноста и насилствата што во одредени периоди го нарушувале животот во Мијачијата и во поширокиот Рекански Крај.
Разбојничките напади, кражбите, грабежите и уцените не претставувале само поединечни трагични настани. Нивното повторување постепено влијаело врз секојдневието, стопанството и движењето на населението. Особено биле погодени сточарите, трговците, печалбарите и поимотните семејства, за кои се претпоставувало дека располагаат со пари или добиток.
Трајчев ги пренесува овие случувања преку сведоштва и преданија зачувани меѓу населението. Неговите записи треба да се читаат критички, имајќи ги предвид времето во кое се создадени и тогашниот начин на именување на различните заедници. Насилството било дело на вооружени групи и локални насилници, а не карактеристика на целото население од една етничка или верска припадност.
Селата под постојан притисок
Мијачките населби се наоѓале во планински предел, поврзан со тесни патишта и премини. Таквата географска положба им овозможувала извесна природна заштита, но истовремено го отежнувала пристигнувањето на државните органи.
Нападите најчесто се случувале на патиштата, на планинските пасишта и во близина на пооддалечените населби. Во опасност биле карваните со стока, сточарските стада и печалбарите што се враќале во родниот крај со заштедената заработка.
Поради тоа, патувањето сè почесто се организирало во групи. Луѓето го избирале времето на тргнување, се распрашувале дали патиштата се безбедни и настојувале да не носат видливо богатство. Сепак, ваквите мерки не можеле целосно да ја отстранат опасноста.
Уцените како средство за контрола
Покрај непосредните грабежи, населението било изложено и на уцени. Од поимотните семејства можело да биде побарано да платат одредена сума за да бидат оставени на мир. Неплаќањето понекогаш носело закани кон семејството, имотот или стадата.
На тој начин насилството добивало и стопанска цел. Стравот станувал средство со кое вооружените групи се обидувале да воспостават контрола врз населението.
Посебно тешки биле случаите на грабнување луѓе за откуп. Семејството на грабнатиот морало за кратко време да собере голема сума пари. За да го ослободи својот близок, неретко било принудено да продаде земја, добиток, куќа или друг имот.
Дури и кога жртвата ќе се вратела, последиците останувале. Семејството било осиромашено, а чувството на несигурност продолжувало да живее во целата населба.
Сејмените – неопходна, но несигурна заштита
Неспособноста или незаинтересираноста на османлиската власт да обезбеди постојана заштита ги принудила Мијаците сами да бараат решение. Една од мерките било ангажирањето вооружени чувари, познати како сејмени.
Сејмените ги придружувале трговците и карваните, ги чувале стадата и понекогаш престојувале во близина на селата. Нивното присуство требало да ги одврати напаѓачите и да создаде барем привремено чувство на сигурност.
Но, оваа заштита имала висока цена. Селаните морале да обезбедат плата, храна и сместување за чуварите. Така, покрај редовните даноци и другите обврски, населението морало дополнително да плаќа за безбедност што државата не успевала да му ја обезбеди.
Системот на вооружени чувари не бил секогаш сигурен. Можело да се случи некој чувар да ја злоупотреби довербата, да премине на страната на напаѓачите или да ги извести за движењето и имотот на луѓето што требало да ги заштитува.
Поради тоа, изборот на сејмен бил мошне важен. Се барал човек со добра препорака, познато потекло и докажана верност. Но, дури и тогаш не постоела целосна гаранција дека договорот ќе биде почитуван.
Организирање селска самоодбрана
Покрај платените чувари, селата развивале и сопствени облици на заштита. Во периодите на најголема опасност биле поставувани стражи на приодите кон населбите. Од повисоките места се набљудувале патиштата, а при забележување сомнително движење се известувало населението.
Куќите во некои мијачки села биле градени од камен, со цврсти врати и мали отвори на пониските катови. Таквата градба одговарала на суровата планинска клима, но во време на опасност можела да послужи и како засолниште.
Самоодбраната, меѓутоа, не можела да го замени постоењето на уредена власт. Таа била мерка на нужда со која населението се обидувало да го зачува животот и имотот.
Удар врз сточарството и трговијата
Разбојништвото имало сериозни последици врз стопанството. Мијачкиот крај бил познат по сточарството, трговијата, занаетчиството и печалбарството. Секоја од овие дејности зависела од слободното и безбедно движење на луѓето и стоката.
Кражбата на едно големо стадо можела да го уништи трудот на повеќе поколенија. Нападот врз трговски карван значел загуба не само за сопственикот, туку и за луѓето што произведувале, превезувале или продавале стока.
Постојаната опасност ги зголемувала трошоците за патување. Биле потребни чувари, подобро вооружување и поголеми групи за придружба. Некои патишта биле избегнувани, а трговската размена се одвивала побавно и потешко.
На тој начин насилството влијаело врз целата стопанска мрежа на Мијачијата.
Иселувањето како последно решение
Кога заштитата не давала резултат, дел од поимотните семејства се решавале на иселување. Трајчев го посочува заминувањето од родните села како една од најтешките последици на долготрајната несигурност.
Семејствата најчесто се преселувале во градови и области каде што веќе имале роднини, трговски врски или печалбарски познанства. Таму отворале дуќани, работилници и трговски претпријатија, а мијачките мајстори продолжувале да работат како градители, резбари, зографи и иконописци.
Со иселениците надвор од Мијачијата се ширеле нивните занаетчиски знаења, култура и семејни обичаи. Но родните села постепено губеле дел од своето најдејно и стопански најсилно население.
Заминувањето на едно семејство често го олеснувало патот и за други. Така се создавале цели мијачки заедници надвор од матичниот крај.
Исчезнување на некогашните населби
Долготрајното иселување, стопанските тешкотии и несигурноста придонеле некои помали населби постепено да ослабнат или целосно да исчезнат. Нивното население се преселувало во поголемите мијачки села, во блиските градови или подалеку низ Македонија и Балканот.
Во семејните преданија останувало сеќавањето за старото место на потекло. Некаде тоа било зачувано преку презимиња и родовски имиња, а на други места преку црковни слави, обичаи и раскажувања за родното село.
Овие преданија се значајни за проучувањето на историското движење на мијачкото население.
Последици што траеле со поколенија
Влијанието на насилството не завршувало со престанувањето на еден напад. Последиците можеле да се чувствуваат со години: осиромашени семејства, напуштени имоти, прекинати трговски врски и трајно иселени жители.
Покрај материјалната штета, постоела и длабока психолошка последица. Стравот влијаел врз начинот на патување, градењето на домовите и воспитувањето на децата. Се создавале правила за претпазливост што се пренесувале од поколение на поколение.
Истовремено, тешките услови ги зацврстувале семејната солидарност и меѓусебната помош. При уцена, грабнување или загуба на имот, роднините и соседите се обидувале заеднички да соберат средства и да му помогнат на погоденото семејство.
Историско сведоштво за еден тежок период
Записите на Георги Трајчев претставуваат сведоштво за времето во кое населението во Реканскиот Крај живеело меѓу слабата државна власт, локалното беззаконие и потребата само да ја организира својата заштита.
Тие истовремено покажуваат дека Мијаците, и покрај притисоците, успеале да ја продолжат својата стопанска, духовна и културна дејност. Таму каде што биле принудени да се иселат, тие создавале нови средишта, но ја зачувувале врската со Македонија и со својот роден крај.
Нивната историја не е само историја на страдање и иселување. Таа е и историја на приспособување, издржливост и зачувување на идентитетот во исклучително тешки услови.
