Славе Катин
Улицата каде што беше сместен Студентскиот дом се наоѓаше во непосредна близина на јужната железничка станица и на Факултетот за физичко воспитание во Будимпешта. Во домот, на првиот кат, беа сместени учениците од Средното педагошко училиште, а на вториот учениците од гимназијата „Шандор Петефи“.
Оваа гимназија го носеше името на еден од најголемите унгарски поети, Шандор Петефи, кој загинал во битка против царската руска армија што дошла да им помогне на Австријците по унгарското востание од 1848/49 година.
Во почетокот на октомври 1951 година, иако со задоцнување од еден месец, се пријавив кај директорот на гимназијата и бев запишан како редовен ученик. Во мојата класа учеа и двајца Грци од Епир – Јанис Колејанис и Танасис Харизопулос. Тие ја започнале учебната година навреме. Гимназијата не беше далеку од домот и секојдневно одевме пешки до училиштето.
Во тоа време во Унгарија храната се добиваше со купони, а исхраната во домот не беше особено добра. Секое утро, пред појадокот, сите ученици излегувавме на гимнастички вежби во дворот на домот. Поради мојата долготрајна болест не можев активно да учествувам, па најчесто само ги набљудував другите.
Во Средното педагошко училиште учеше и Благој Шклифов од селото Черешница, северозападно од Загоричани. Тој стана мој близок пријател за долг период од животот.
Еден ден, за време на големиот одмор, Јанис и Танасис нацртаа нацистичка свастика на училишната табла. Кога наставничката ја виде, веднаш сфати кој стои зад тоа. Таа ги преживеала германските логори и беше длабоко навредена и потресена. Двајцата ученици беа однесени кај директорот, кому му објаснија дека не знаеле што претставува симболот бидејќи сè уште не го владееле добро унгарскиот јазик. Директорот строго ги предупреди дека доколку вакво нешто се повтори, ќе бидат исклучени од училиштето.
Во домот секојдневно, по наставата, еден наставник ни ги читаше најважните статии од водечкиот весник „Сабад неп“ („Слободен народ“). На крајот од учебната година Благој Шклифов замина на двегодишен курс за работничка матура во Дебрецен, градот во кој подоцна и јас ќе ги завршам студиите по медицина.
Благој, заедно со Васил Симов од селото Желево, благодарение на таа матура успеале да се запишат на Ленинскиот институт во Будимпешта, на насоката руска филологија.
Подоцна нè префрлија во новоизградената гимназија „Једлик Јанош“, сместена на островот Чепел. Таму се наоѓаше и најголемата фабрика во Унгарија, со околу 30.000 работници. До Чепел се патуваше со брз воз, а ова предградие беше тесно поврзано со Будимпешта.
Домот беше приземен објект, а во собите спиевме по осум до десет ученици. Појадокот и вечерата ги имавме во домот, а ручекот во гимназијата, која беше оддалечена околу десет минути пешачење.
Во близина се наоѓаше и стадионот на познатиот работнички спортски клуб „Чепел“. Подоцна Јанис таму тренираше одбојка, а јас скок со стап. Навечер игравме шах и ретко кој можеше да нè победи. Додека Јанис и Танасис играа, јас им пеев партизански песни и им ги предлагав следните потези. Така станавме речиси непобедливи.
Кога клубот бараше ученик што би можел да настапува за нивната шаховска екипа во Втората шаховска лига на Будимпешта, директорот ме предложи мене и почнав да играм на втората табла. На еден натпревар против екипата на фабриката за оружје, успеав да му дадам мат на многу поискусен противник во само четири потези. Тој не можеше да поверува, но судијата потврди дека е мат. Наместо да ми честита, лут ја напушти салата.
Мојот омилен професор – д-р Јожеф Домби
Во трета и четврта година двапати неделно тренирав скок со стап. Не бев особено брз, но имав способност брзо да се искачувам по стапот и постигнав солидни резултати што ми овозможија настап на бројни натпревари.
Во трета година Танасис се пресели кај мајка си во тогашна Чехословачка, па останавме само јас и Јанис. Професорите што ни предаваа беа меѓу најдобрите во земјата.
Иако беше само осум месеци постар од мене, Благој Шклифов знаеше многу повеќе за нас Македонците. Тој гордо го користеше своето македонско презиме, додека мене Грците ме испратија со презимето Манцис. Во тој период Комунистичката партија на Грција сите Македончиња ги водеше со грцизираните имиња и презимиња што грчките власти ги наметнале по Првата светска војна.
Благој учествувал на Вториот меѓународен фестивал на младината во Берлин во август 1951 година. Пишувал стихови на македонски јазик, а под негово влијание и јас почнав да пишувам.
Директорот на домот организираше културно-забавни вечери секоја сабота, а ние двајцата пеевме македонски народни и партизански песни. Така сите дознаа дека не сме Грци.
Учењето ми одеше тешко и затоа секоја сабота попладне работев како физички работник на градилишта, носејќи тули од кат на кат. За тоа добивав скромна заработка што ми помагаше да имам малку повеќе средства од другите ученици.
Професорот по физика беше добитник на највисокото унгарско признание – наградата „Кошут“, нешто што немаше ниту една друга гимназија во Унгарија. Сепак, јас не бев добар ниту по физика ниту по математика, бидејќи во родното Загоричани посетував училиште само една година пред избувнувањето на Граѓанската војна.
Еднаш, за Божик, кога сите ученици заминаа дома, Јанис и јас останавме во домот. Готвачката ја однела дома храната што била наменета за нас и три дена останавме без оброк. Се плашевме да му кажеме на директорот што се случило.
Нашата паралелка беше таканаречена „руска класа“, па секојдневно изучувавме руски јазик. На 5 март 1953 година, професорот влезе во училницата и соопшти дека починал Јосиф Сталин. Голем број ученици заплакаа, а меѓу нив бев и јас.
Класен раководител ни беше д-р Еде Медјеш, професор по унгарски јазик и литература, голем вљубеник во старогрчката култура. Еден ден Јанис и мене нè однесе на кафе кај Габор Девечери, добитник на наградата „Кошут“ за преводот на „Илијада“ од старогрчки јазик. Тој живееше во прекрасна вила во Будим. Кога ме праша дали сум Грк, му одговорив едноставно: „Не, јас сум Македонец.“
Продолжува…