Архивските документи откриваат дека руската дипломатија и османлиската власт, водени од различни интереси, настојувале Македонија да не биде признаена како единствена политичка целина. Наместо нејзиното историско име, во службената комуникација се наметнувала формулацијата „трите вилаети“.
Македонија во Санстефанскиот проект
По Руско-турската војна од 1877–1878 година, Русија ѝ го наметнала на Османлиската Империја прелиминарниот Санстефански договор, потпишан на 3 март 1878 година.
Со договорот било предвидено создавање големо автономно бугарско кнежевство, во чии граници требало да влезе најголемиот дел од географска Македонија. Проектираната држава би се простирала од Дунав речиси до Егејското Море и би била под силно руско политичко и воено влијание.
Во овој проект Македонија не била предвидена како посебна земја и политичка целина. Нејзината територија требало да биде вградена во голема Бугарија, која за Русија би претставувала моќен балкански сојузник и средство за продор кон Цариград, теснеците и Средоземјето.
Санстефанскиот проект предизвикал силно противење кај Велика Британија и Австро-Унгарија, кои стравувале дека новата држава ќе стане продолжена рака на Русија. Поради тоа, на Берлинскиот конгрес во 1878 година неговите одредби биле темелно ревидирани.
Бугарското кнежевство било значително територијално намалено, додека Македонија останала под непосредна османлиска власт. Со тоа пропаднал рускиот план за нејзино вградување во голема Бугарија, но не престанал интересот на големите сили за нејзината иднина.
Од голема Бугарија кон политика на статус кво
По Берлинскиот конгрес, руската дипломатија барала нов начин да го ограничи австроунгарското продирање кон Солун и да го зачува своето влијание врз Србија и Бугарија.
Во 1897 година Русија и Австро-Унгарија постигнале договор за зачувување на постојната состојба на Балканот. Ниту една од двете сили не сакала еднострана промена што би можела да предизвика поширок европски судир.
За Македонија тоа значело продолжување на османлиската власт и ограничување на политичките процеси што можеле да доведат до нејзина автономија или независност. Создавањето посебна македонска политичка единица би ги нарушило територијалните планови на соседните држави и рамнотежата што големите сили настојувале да ја одржат.
Зошто името Македонија станало политички проблем?
На преминот од XIX кон XX век името Македонија не било само географска ознака. Тоа означувало историска и територијална целина во која дејствувало организирано револуционерно движење со барање за политичка автономија.
Поради тоа, употребата на името во дипломатските и административните документи добила особена политичка тежина. Доколку Македонија официјално била третирана како една област, се отворал патот за барања за нејзино административно обединување, автономија и идна државност.
Документите од Архивот на надворешната политика на Руската Империја покажуваат дека руската дипломатија настојувала Македонија да не биде третирана како единствена политичка целина. Наместо нејзиното име, требало да се употребува формулацијата „трите вилаети“ – Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот, чиј административен центар од 1888 година бил Скопје.
За оваа политика сведочат три одделни документи.
1. Тајната телеграма на Пјотр Капнист — 17/30 ноември 1902 година
На 17/30 ноември 1902 година рускиот дипломат Пјотр Капнист испратил тајна телеграма во која предложил да не се создава единствена провинција Македонија.
Во документот се барало да не се употребува името „Македонија“, туку изразот „трите вилаети“. Не требало да се формира ниту заеднички централен совет, бидејќи таквата институција би упатувала на постоење посебна македонска политичка целина.
Архивска сигнатура: Архив на надворешната политика на Руската Империја, фонд 151, опис 482, дело 2629, листови 198–201.
2. Телеграмата на Владимир Ламздорф до Лев Урусов — 7/20 февруари 1903 година
На 7/20 февруари 1903 година рускиот министер за надворешни работи Владимир Ламздорф го известил кнезот Лев Урусов во Париз дека со австроунгарскиот министер Агенор Голуховски било договорено да не се употребува терминот „Македонија“.
Образложението било дека името создава претстава за посебна политичка целина. Наместо „Македонија“ требало да се пишува „трите турски вилаети“, а наместо „Македонци“ да се употребува формулацијата „православното население на трите турски вилаети“.
Архивска сигнатура: Архив на надворешната политика на Руската Империја, фонд 151, опис 482, дело 1008, листови 84–85.
3. Шифрираната султанска телеграма — 7 април 1903 година
Третиот документ е од османлиско потекло. Станува збор за дешифриран текст на високата шифрирана телеграма од 25 март 1319 година според тогашното османлиско сметање на времето, односно од 7 април 1903 година.
Документот почнува со формулацијата:
Тој — Бог
Потоа следува наредбата:
„Со високата наредба на Неговото Величество Султанот се известува: Отсега, во претставките и соопштенијата поврзани со работите на царските вилаети во Румелија, категорично се забранува употребата на терминот, односно називот ‘Македонија’, кој се споменува како локално име.“
На крајот од документот е наведено:
„Итно испратено до вилаетите на 26 март. Доставено на 27 март. Копијата е приложена и архивирана.“
Хронолошкиот редослед на документите е:
- Тајната телеграма на Пјотр Капнист — 17/30 ноември 1902 година
- Телеграмата на Владимир Ламздорф — 7/20 февруари 1903 година
- Шифрираната султанска телеграма — 7 април 1903 година
Ова се три одделни документи од две различни државни администрации. Првите два ја покажуваат политиката на руската дипломатија и нејзиното усогласување со Австро-Унгарија, додека третиот ја содржи наредбата на османлиската власт.
Стравот од австроунгарскиот продор кон Солун
Односот на Русија и Австро-Унгарија кон Македонија бил исполнет истовремено со соработка и соперништво.
Двете сили привремено соработувале за зачувување на османлиската власт и спречување поголема војна. Таков пример била Мирцштегската реформска програма од 1903 година, која предвидувала реформи во европските владенија на Османлиската Империја, но не и создавање автономна Македонија.
Зад оваа соработка продолжувала борбата за влијание. Австро-Унгарија била заинтересирана за правецот преку Новопазарскиот Санџак и Вардарската Долина кон Солун. Русија, пак, стравувала дека австроунгарското излегување на Егејското Море ќе го потисне нејзиното присуство на Балканот.
Тука се наоѓа суштината на тезата што ја изнесува Бранислав Светозаревиќ: откако не успеала да ја вклучи Македонија во голема Бугарија, за Русија било поприфатливо нејзината територија еден ден да биде распределена меѓу балканските држави отколку да стане коридор за австроунгарско продирање кон Солун.
Сепак, ова треба да се разбере како заклучок изведен од пошироката дипломатска политика и повеќе архивски документи, а не како одредба содржана во еден единствен руско-османлиски договор.
Македонското движење како пречка за плановите на големите сили
Македонското револуционерно движење се стремело кон автономија и политичко обединување на Македонија. Автономната идеја ја третирала земјата како целина, а не како збир од османлиски вилаети што можеле да бидат распределени меѓу соседните држави.
Создавањето автономна Македонија би го спречило нејзиното присоединување кон Бугарија, Србија или Грција и би ја нарушило рамнотежата воспоставена меѓу големите сили.
Поради тоа, македонските востанија и политички барања не биле оценувани првенствено како борба на еден народ за слобода, туку според нивното влијание врз меѓународните односи и интересите на балканските држави.
Од потиснувањето на името до поделбата на Македонија
Балканските војни од 1912 и 1913 година ја означиле пропаста на османлиската власт во најголемиот дел од Македонија. Но ослободувањето од Османлиската Империја не донело создавање македонска држава.
Соседните армии ја зазеле територијата, а со Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година Македонија била поделена главно меѓу Србија, Грција и Бугарија. Дел од нејзината западна територија влегол во составот на Албанија.
На мировните преговори немало претставник на македонскиот народ, ниту била разгледувана можноста за создавање автономна или независна Македонија.
Така завршил процесот што траел со децении: Македонија најпрво била предвидена како дел од голема Бугарија под руско влијание, потоа била задржувана под османлиска власт и спречувана да стане посебна политичка единица, а во 1913 година била поделена меѓу соседните држави.
Името како сведоштво за македонската државотворна идеја
Историските извори не покажуваат дека Русија и Османлиската Империја потпишале единствен договор со кој истовремено биле забранети името Македонија и нејзината идна државност. Тие откриваат посложен процес на совпаѓање и судир на интересите на големите сили.
Русија најпрво го создала Санстефанскиот проект за голема Бугарија. По неговото уривање, заедно со Австро-Унгарија го штитела балканското статус кво и се спротивставувала на создавањето посебна македонска политичка единица. Руската дипломатија барала избегнување на името Македонија, додека османлиската власт ја забранила неговата службена употреба.
Поделбата подоцна била извршена од балканските држави и озаконета со мировните договори од 1913 година.
И покрај сите забрани, името Македонија продолжило да живее во револуционерните документи, народната традиција, печатот и политичката борба на Македонците.
Големите сили можеле да ја нарекуваат Македонија „три вилаети“ и да ја поделат меѓу соседните држави, но не успеале да го избришат сознанието дека таа претставува историска целина и татковина на народ што има право сам да одлучува за својата иднина.
Токму затоа името било сметано за политички опасно: во себе ја носело идејата за македонска посебност, територијална целина и државност.
