Славе Катин
Според Урлих Вилкен Александар е човекот за кој најмногу се зборува, најславен човек во современиот век. Меѓутоа, кога критиката го нападна Александар на Тарн зашто беше премногу идеалистичен, тој одговори во еден научен труд дека Александар бездруго бил првиот кој размислувал за обединување на човештвото. Неговата унија ја опиша (употребувајќи го терминот „хомонија”) како една од најголемите револуции на човечката мисла.
Повеќе од два милениуми по неговата смрт, Александар Македонски останува една од најпроучуваните личности во светската историја. Малкумина владетели предизвикале толку различни научни толкувања, полемики и спротивставени оценки како македонскиот освојувач, чие дело и денес е предмет на историски, филозофски и културолошки истражувања.
Германскиот историчар Урлих Вилкен, еден од најзначајните современи познавачи на животот на Александар, смета дека тој е човекот за кого најмногу се зборувало и најславната историска личност на човештвото. Во својата биографија Вилкен настојува да го прикаже Александар како реален државник и војсководец, ослободен од романтичните претстави што подоцна ќе доминираат во дел од историографијата.
Најсилно влијание врз современото сфаќање за Александар извршил британскиот историчар Вилијам Вудторп Тарн. Иако по професија бил адвокат, Тарн целиот свој научен живот го посветил на проучувањето на македонскиот владетел.
Кога бил критикуван дека го идеализира Александар, тој одговорил дека токму македонскиот крал бил првиот владетел кој размислувал за обединување на човештвото. Според Тарн, неговата идеја за „хомонија“ – согласност и братство меѓу народите – претставува една од најголемите револуции во историјата на човечката мисла.
По нарушувањето на здравјето, Тарн се повлекол од јавниот живот и се посветил на научната работа на својот имот во Шкотска. Во 1948 година го објавил своето капитално дело „Александар Велики“ во два тома. Првиот претставува биографија на македонскиот владетел, додека вториот нуди темелна анализа на историските извори и научните расправи за неговиот живот и дело.
Иако многумина не се согласувале со сите негови заклучоци, речиси сите историчари признаваат дека Тарн направил огромен исчекор во научното проучување на Александар, оставајќи дело што и денес претставува значајна основа за историските истражувања.
Наспроти неговиот идеализиран пристап, британскиот историчар А. Р. Брн понудил сосема поинаква слика. За него Александар бил извонреден генерал и моќен владетел, но неговото историско наследство не било толку величествено како што често се претставува.
Брн сметал дека најголемата заслуга на Александар е ширењето на македонското и грчкото влијание кон Исток, но истовремено оценувал дека токму тоа довело до слабеење на елинистичкиот свет и го олеснило подемот на Рим.
Германскиот научник Фриц Шахермаер во својата книга „Александар Велики – неговата природна надареност и моќ“, објавена во 1949 година, изградил сосема различен лик. Кај него Александар е човек со огромна лична амбиција, силна волја и речиси неограничена желба за освојување. Тој е владетел кој го руши стариот поредок и создава нов свет, немилосрден кога е потребно, но секогаш воден од својата голема историска мисија.
Подоцнежниот историчар Ернст Бадијан повторно ја преиспитува оваа слика. Според него, Александар постепено се ослободувал од влијанието на старото македонско благородништво и изградил сопствен систем на власт. Но цената за тоа била неговото постепено оддалечување од традиционалните македонски вредности и приближувањето кон ориенталниот модел на владеење. Кај Бадијан, Александар не е идеалист, туку прагматичен владетел кој секоја можност ја користел за да ја зацврсти својата позиција.
Историчарот Џорџ Радет создава поинаков, речиси мистичен портрет на Александар. Тој го претставува како човек уверен во своето божествено потекло, кој во своите походи ја бара сопствената апотеоза и се обидува да ги следи примерите на хероите од „Илијадата“. Неговата интерпретација има силна литературна и психолошка димензија, која го прави Александар уште попривлечен за современиот читател.
Американскиот историчар Ц. А. Робинсон, пак, ја продолжува традицијата на Тарн, прифаќајќи ја идејата дека Александар искрено верувал во можноста за братство и заедништво меѓу различните народи. Во неговите дела македонскиот крал повторно се појавува како владетел што се обидува да создаде нов свет заснован врз соработка, а не само врз освојувања.
Разновидноста на овие толкувања покажува дека секоја генерација историчари создава сопствена слика за Александар Македонски. За едни тој е идеалист и визионер, за други прагматичен државник, за трети немилосрден освојувач, а за четврти човек што се стремел кон обединување на народите.
Уште во времето кога Урлих Вилкен ја објавил својата знаменита биографија во 1931 година, веќе постоеле повеќе од педесет научни биографии за Александар, стотици научни трудови, романи, поеми, драмски дела и бројни критички анализи. Денес таа бројка е повеќекратно поголема.
Токму затоа Александар Македонски останува една од најфасцинантните личности во светската цивилизација – владетел чиј живот и дело продолжуваат да инспирираат историчари, писатели и истражувачи низ целиот свет. Колку повеќе се проучува неговото наследство, толку повеќе се отвораат нови прашања, нови толкувања и нови сознанија за човекот кој оставил неизбришлива трага во историјата на човештвото.
Од книгата на Улрих Вилкен, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин.