Мане Јаковлески
Периодот од 2015 до 2018 година останува еден од најдраматичните периоди во поновата политичка историја на Македонија. Тоа не беше само политичка криза, туку процес во кој, чекор по чекор, беа разнишани институциите, беше нарушена довербата во правдата, беше прекроена политичката волја на граѓаните, а на крајот беше променето уставното име на Република Македонија.
Во 2015 година тогашниот лидер на СДС, Зоран Заев, започна со објавување незаконски прислушувани разговори, познати како „бомби“. Тоа беше претставено како борба за правда, демократија и одговорност. Но од самиот почеток се отворија клучните прашања: кој ги обезбедил снимките, преку какви канали стигнале до опозицијата и дали нивната цел беше правда или политичко рушење на тогашната влада предводена од ВМРО-ДПМНЕ.
Со текот на времето стана јасно дека „бомбите“ не беа само инструмент за откривање злоупотреби, туку средство за создавање политичка атмосфера во која државата беше турната во криза. Македонија влезе во период на масовни протести, институционална блокада, политичка парализа и силен меѓународен притисок.
Наместо политичките разлики да се решаваат низ институциите, државата беше внесена во модел на уличен и надворешен притисок. Така се дојде до Пржинскиот договор, кој беше претставен како решение, но во суштина покажа дека клучните политички процеси во Македонија почнуваат да се решаваат под силно странско посредување.
Како дел од политичкиот пакет произлезен од Пржинскиот договор беше формирано Специјалното јавно обвинителство. Официјално, задачата на СЈО беше да ги истражува наводите од прислушуваните разговори.
Но многу брзо СЈО се претвори во симбол на селективна правда. Наместо независна институција што ќе постапува еднакво кон сите, обвинителството стана политичка алатка насочена против ВМРО-ДПМНЕ и функционерите од тогашната власт. Подоцна, аферата „Рекет“ дополнително ја компромитираше довербата во системот и ги засили сомнежите дека правдата била користена и за политички и за криминални влијанија.
Тука започна длабокото нарушување на довербата во правосудниот систем. Кога обвинителството и судството се користат како продолжена рака на политички центри, правдата престанува да биде правда и станува инструмент за пресметка. Тоа беше една од најтешките последици од политиките на Заев и СДС: институциите беа вовлечени во политичка операција, наместо да бидат гаранција за еднаквост пред законот.
Во 2016 година, по одлуката на претседателот Ѓорге Иванов за аболиција на дел од политичарите, започна таканаречената „Шарена револуција“, под паролата „правда за сите“. Демонстрантите фрлаа боја врз институции, споменици и државни објекти, претставувајќи го тоа како граѓански отпор.
Но „Шарената револуција“ не остана само граѓански протест. Таа прерасна во политички организиран притисок врз институциите и врз тогашната власт предводена од ВМРО-ДПМНЕ и тогашниот Премиер Никола Груевски.
Дел од најгласните активисти на „Шарената револуција“ подоцна добија функции, позиции или влијание во системот на власта, што дополнително ја потврди политичката заднина на процесот.
Со тоа падна маската на наводната „граѓанска револуција“. Она што се претставуваше како борба за правда, во голема мера се претвори во политичка мобилизација за носење на СДС на власт. Улицата беше ставена над институциите, а политичкиот притисок беше претставуван како демократска волја.
11 декември 2016 година: изборен резултат и постизборно прекројување
По долгата политичка криза, на 11 декември 2016 година се одржаа предвремени парламентарни избори. На тие избори ВМРО-ДПМНЕ освои 51 пратеник, а СДС 49 пратеници.
Иако ВМРО-ДПМНЕ имаше повеќе пратенички мандати, Зоран Заев формира парламентарно мнозинство со ДУИ и со другите албански партии. Со тоа беше нарушено дотогашното неформално политичко правило владата да ја составуваат победничката партија во македонскиот политички блок и победничката партија во албанскиот политички блок.
На 31 мај 2017 година беше избрана владата предводена од СДС а премиер беше назначен Зоран Заев.
Формално, таа имаше парламентарно мнозинство, но политички гледано, нејзиното формирање остави длабоки поделби и чувство дека изборната волја на мнозинството македонски гласачи беше заобиколена преку постизборен договор.
2017 година: 27 април и продлабочување на политичкиот судски прогон
По настаните од 27 април 2017 година, кога револтирани граѓани влегоа во Собранието, започнаа судски процеси за „терористичко загрозување на уставниот поредок“. Голем дел од обвинетите добија високи затворски казни.
Овие процеси ја потврдија селективната примена на правдата во Македонија. Обвиненијата беа поставени со јасна политичка цел, судството беше ставено под силен политички притисок, а високите казни имаа функција на порака и заплашување, а не на вистинска правда и помирување.
Додека едни случаи беа третирани со максимална строгост и долгогодишни затворски казни, други политички чувствителни прашања остануваа без соодветна разрешница.
По овие настани се отвори Пандорината кутија
По политичката криза, селективната правда и преземањето на власта во 2017 година, се отвори Пандорината кутија на идентитетските отстапки. Она што започна како наводна борба за правда и демократија, многу брзо се претвори во процес на крупни државни и национални отстапки, без јасни гаранции и без вистински национален консензус.
2017 година: Договорот со Бугарија и идентитетските условувања
Истата година, владата на СДС и ДУИ го потпиша Договорот за пријателство, добрососедство и соработка со Бугарија. Во јавноста тој беше претставен како дипломатски успех, како чекор кон добрососедство и како отворање на европската перспектива на Македонија.
Но во суштина, договорот не ги затвори споровите, туку ги институционализираше. Наместо да обезбеди јасна заштита на македонскиот јазик, историја и идентитет, тој отвори простор Бугарија да ги претвори токму тие прашања во услов за европскиот пат на Македонија.
Заев и СДС влегоа во процес на еднострани отстапки без цврсти гаранции и без механизам што ќе ја заштити македонската страна од идни уцени. Наместо договор заснован на заемна почит, беше создадена рамка што Бугарија до денес ја користи како инструмент за блокади, притисоци и нови барања кон Македонија.
Со тој договор македонската историја и идентитет беа внесени во политичка комисија и практично ставени на преговарачка маса. Тоа беше една од најсериозните грешки на политиката на Заев и СДС, затоа што отвори процес кој не донесе добрососедство, туку нови условувања.
2018 година: Преспанскиот договор и промената на уставното име
Во 2018 година беше потпишан Преспанскиот договор. Иако формалниот потпис на договорот од македонска страна го стави тогашниот министер за надворешни работи Никола Димитров, политичката одговорност ја носи Зоран Заев како премиер и неговата влада. Токму таа влада го прифати и го спроведе процесот со кој Република Македонија го промени уставното име и ја прифати додавката „Северна“.
Референдумот за договорот беше неуспешен, бидејќи не беше постигнат потребниот цензус. И покрај тоа, власта на Заев и СДС продолжи со процесот и ја спроведе промената на уставното име преку Собранието. Со тоа беше игнорирана јасната порака од граѓаните дека за вакво суштинско државно и идентитетско прашање не може да се постапува без вистинска народна легитимација.
За голем дел од македонскиот народ тоа беше најголемата национална отстапка по независноста. Промената на името не беше обична дипломатска формула, туку длабок удар врз државниот континуитет, националното достоинство и идентитетската самосвест на македонскиот народ.
Со Преспанскиот договор се наметна опасна логика: Македонија да прави компромиси за прашања што за други држави се недопирливи: името, идентитетот, историјата и правото на самоопределување.
Тоа беше преседан со долгорочни последици. Кога една држава ќе прифати дека нејзиното име може да биде предмет на надворешен договор, се отвора пат за нови барања, нови отстапки и нови условувања. Токму тоа подоцна се случи со бугарските барања.