Периодот од 1994 до 1995 година претставува една од најконтроверзните и најзначајните етапи во современата македонска политичка историја.
Тоа беа години во кои младата македонска држава се соочуваше со сериозни внатрешни и надворешни предизвици, а одлуките донесени во тој период оставија трајни последици врз политичкиот систем, економскиот развој и националната политика.
1994 година – изборен бојкот на ВМРО-ДПМНЕ и концентрација на власта на СДС
Парламентарните избори во 1994 година остануваат запаметени по тоа што опозицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ го бојкотираше вториот круг од гласањето, обвинувајќи за сериозни изборни нерегуларности. Како резултат на тоа, Социјалдемократскиот сојуз и неговите коалициски партнери добија речиси целосна контрола врз Собранието.
Следуваше период во кој државните институции сè повеќе се поврзуваа со владејачката структура. Во јавноста се појавија обвинувања за широка партизација на администрацијата, за политички влијанија врз судството и за зголемена контрола врз медиумскиот простор. Наместо развој на независни институции, се создаваше впечаток дека државниот апарат постепено се претвора во продолжена рака на владејачката СДС.
Паралелно со тоа се одвиваше и процесот на транзиција од социјалистичка кон пазарна економија. Наместо очекуваното создавање широка средна класа и рамномерна приватизација, најголемите економски придобивки завршуваат кај поединци блиски до политичките центри на моќ.
Токму во овој период започна да се формира перцепцијата за „партиска држава“ – систем во кој политичката припадност станува поважна од професионалните критериуми, а институциите наместо да им служат на граѓаните, служат на партиските интереси.
1995 година – првите големи национални отстапки
Само една година подоцна следуваше уште еден настан што длабоко ја подели македонската јавност. Под силен економски и дипломатски притисок од Грција, СДС ја прифати промената на државното знаме и ја потпиша Привремената спогодба со Атина.
Од аспект на тогашната влада, овие чекори беа претставени како неопходен компромис за деблокирање на меѓународната позиција на Македонија и за надминување на грчката економска блокада.
Отстранувањето на сонцето од Кутлеш од државното знаме кај многумина создаде чувство дека државата првпат попушта под надворешен притисок во прашања поврзани со сопствениот идентитет и државни симболи.
ВМРО-ДПМНЕ предупредуваа дека ваквите отстапки нема да го затворат спорот, туку напротив ќе создадат преседан за идни барања. Според нив, наместо да се реши проблемот, се отвора пат за нови условувања и нови притисоци во иднина.
Од денешна перспектива, токму Привремената спогодба ја постави основата на политиката на постепени компромиси која во следните децении ќе се повторува во различни форми. Во јавноста остана силно присутен ставот дека Македонија тогаш влегла во процес на постојано повлекување пред надворешните притисоци, наместо во политика на рамноправен дијалог и заемно почитување.
Историска поука
Без оглед на различните политички толкувања, 1994 и 1995 година остануваат години што суштински го обликуваа современиот македонски политички систем. Во првата година се поставија темелите на силна концентрација на политичка
Токму затоа, анализата на овој период не е само прашање на историска меморија, туку и важна лекција за идните генерации – дека демократијата бара силни институции, политички плурализам и национален консензус кога се носат одлуки од стратешко значење за државата.
Ретки фотографии од мај 1995 година сведочат за дружењето на членовите на ВМРО-ДПМНЕ покрај црквата „Св. Петка“ во Галичник.
