Гордана Димовска
Во книгата „Alexander the Great“ од Ада Расел, објавена во 1914 година, јасно се прави разлика меѓу Грците и Македонија, а поданиците на Александар се именуваат како македонски.
Во архивско англиско издание од 1914 година, објавено од Frederick A. Stokes Company, се наоѓа значајно сведоштво за начинот на кој западната историографија на почетокот на XX век го претставувала Александар Македонски, Македонија и односот на Грците кон македонската власт.
Станува збор за делото „Alexander the Great“ од Ада Расел, магистер, наведено во едицијата „Heroes of All Time“. Самото издание е заведено со авторско право од 1914 година, а на зачуваните страници се гледаат и библиотечни печати од септември истата година.
Особено значаен е делот во кој се опишува веста за смртта на Александар. Авторката пишува дека таа вест на Грците им изгледала „премногу добра за да биде вистинита“, бидејќи претходно имало многу лажни извештаи за неговата смрт.
Кога конечно била потврдена смртта на Александар Македонски, тие се кренале на востание против Македонија, како што направиле и по смртта на Филип, тринаесет години претходно.
Овој настан во историјата е познат како дел од немирите што следеле по смртта на Александар во 323 година пред Христа, односно како дел од поширокиот отпор на дел од грчките градови-држави против македонската власт. Смртта на македонскиот владетел била сфатена како можност, особено во Атина, повторно да се отвори прашањето за ослободување од македонското влијание.
Тоа покажува дека односот меѓу Македонија и грчките политички центри не бил однос на едноставно единство, туку однос на доминација, отпор, сојузи, пресметки и борба за политичко влијание.
Затоа формулацијата во англиското издание од 1914 година — дека Грците „се кренале на востание против Македонија“ — има посебна тежина. Таа јасно ја претставува Македонија како посебен политички субјект, а Грците како страна која во одреден историски момент се спротивставила на македонската власт.
Таквиот опис е важен бидејќи доаѓа од западна литература од почетокот на XX век, далеку пред современите политички спорови околу македонското име, историја и идентитет.
Во превод, документот вели: „Потоа пристигнала веста за смртта на Александар, која на Грците им изгледала премногу добра за да биде вистинита… Тие чекале сè додека веста не била потврдена на најсигурен начин, а потоа се кренале на востание против Македонија, како што направиле и по смртта на Филип, тринаесет години претходно.“
Овој дел е важен затоа што во него не се зборува за некакво единство меѓу Грците и Македонија, туку за јасен политички судир. Грците ја дочекале смртта на Александар како можност за ослободување од македонската власт, а Демостен повторно патувал низ Грција, повикувајќи на нова борба за слобода.
На друга страница од истото издание се опишуваат сцените на жалост во Вавилон по смртта на Александар. Авторката наведува дека не само неговите македонски поданици, туку и сите народи на неговото царство признале дека си заминал еден од најголемите луѓе што некогаш чекореле по земјата.
Во превод, тој дел гласи: „Во Вавилон следувале извонредни сцени на жалост, а не само неговите македонски поданици, туку и сите народи на неговото царство признале дека си заминал еден од најголемите луѓе што некогаш чекореле по оваа земја.“
Дополнително, споменувањето на „македонските поданици“ на Александар во описот на жалоста во Вавилон покажува дека авторката не го користи името Македонија само како географска ознака, туку како историски и државен поим поврзан со власта, војската и народот на Александар. Токму затоа овие страници се значајни како сведоштво за начинот на кој во западната историска литература од 1914 година се правела разлика меѓу Македонија, Грците и другите народи во царството на Александар.
Посебно внимание привлекува и делот во кој се споменува приказната за можното труење на Александар. Во продолжението на текстот се наведува дека неколку години по неговата смрт се појавило предание според кое отровот бил набавен за таа цел.
Според оваа верзија, отровот бил поврзан со Аристотел, бил испратен во Вавилон преку Антипатар и неговиот син Касандар, а наводно му бил даден на Александар од Иолас, помладиот син на Антипатар, кој бил кралски пехарник.
Во друга верзија, како можни учесници се споменуваат Медиј и Иолас. Ова предание покажува колку смртта на Александар уште во античко време била обвиена со сомнежи, политички пресметки и дворски интриги.
Сепак, авторката не ја претставува приказната за труењето како сигурен историски факт, туку како една од верзиите што кружеле по смртта на Александар. Во текстот се нагласува дека, ако навистина станувало збор за отров, тој морал да биде многу бавен, бидејќи според преданијата телото на Александар не покажувало знаци на распаѓање неколку дена по смртта. Токму затоа дел од лекарите и историчарите ја разгледувале и можноста дека Александар починал од тешка болест, а не од труење.
Оваа приказна не е измислена во модерно време. Слични наводи се среќаваат и кај античкиот историчар Арјан, кој запишал дека постоеле тврдења според кои отровот бил испратен од Антипатар, набавен преку Аристотел, пренесен од Касандар и даден преку Иолас, кралскиот пехарник. Арјан, сепак, ги наведува овие тврдења како преданија што кружеле, а не како конечна историска пресуда.
Современите толкувања и понатаму се поделени. Едни истражувачи разгледуваат можност Александар да починал од болести како маларија, тифус, треска или друга тешка инфекција, додека други ја разгледуваат можноста за бавно труење.
Како можен отров во дел од поновите толкувања се споменува растението Veratrum album, познато како бел чемер, кое можело да предизвика долга и тешка болест со симптоми слични на оние што се опишуваат кај Александар.
Овие редови се особено значајни затоа што потекнуваат од англиско издание старо повеќе од еден век. Тие покажуваат дека во тогашната литература јасно се разликувале Македонија, Грците и народите во царството на Александар.
Во текстот Грците се претставени како оние што се кренале против Македонија, додека поданиците на Александар се именувани како македонски.
Документот не е современа политичка интерпретација, туку дел од западна историска литература од 1914 година. Токму затоа неговата вредност е уште поголема. Тој сведочи како во тоа време се гледало на улогата на Македонија во историјата на Александар Македонски и како се опишувал односот меѓу Македонија и грчките градови-држави.
Во време кога македонската историја често се оспорува или се претставува низ туѓи политички толкувања, ваквите документи се важен потсетник дека историските извори од различни периоди и различни земји сведочат за посебноста на Македонија и за нејзиното место во античката историја.
Вредноста на ваквите документи не е само во една реченица или во еден цитат, туку во целокупниот начин на кој е претставена историјата. Во ова англиско издание од 1914 година Македонија не исчезнува зад туѓи толкувања, туку се појавува како јасен историски поим.
Александар е претставен како владетел чија смрт предизвикала потреси низ целото царство, Грците се опишани како оние што по неговата смрт се кренале против Македонија, а неговите поданици се именувани како македонски. Тоа е доволно силно сведоштво за да заслужи внимание и денес.
По овој документ и по ова сведоштво старо повеќе од еден век, неизбежно се отвора и едно современо прашање: со какво право Грција, со поддршка и притисок од дел од меѓународната заедница, успеа да ја присили Република Македонија да го промени своето уставно име, додека самата продолжува да го користи и истакнува името Македонија и да се повикува на историјата на Филип и Александар Македонски?
Ако во западно издание од 1914 година јасно се прави разлика меѓу Грците и Македонија, ако Грците се опишани како оние што се кренале против Македонија по смртта на Александар, а неговите поданици се именувани како македонски, тогаш уште посилно се поставува прашањето: врз основа на каква историска, морална и политичка логика денес се оспорува македонското име, додека истовремено се присвојува македонското историско наследство?
Изворни податоци од документот:
