Македонска Нација
Негирањето на македонскиот идентитет не ја заштитува бугарската историја, туку ги продлабочува недовербата и судирот меѓу двете соседни држави
Прашањето за Македонците во Пиринска Македонија и во другите делови на Бугарија со децении е изложено на премолчување и негирање. Причината за тоа не треба да се бара во нивната бројност, ниту во некаква реална опасност за територијалниот интегритет на бугарската држава.
Современите малцински права не подразбираат менување граници. Тие значат право на слободно самоопределување, здружување, културно организирање, негување на јазикот и заштита од дискриминација. Македонците во Бугарија не бараат некој друг да им ја определува националноста, туку државата да не им забранува самите да кажат што се.
Вистинскиот проблем за Софија е политичкото и историското значење на признавањето дека во Бугарија живеат луѓе со македонска национална свест. Таквото признание би разнишало дел од официјалниот наратив врз кој со децении се гради бугарската политика кон Македонија.
Современата бугарска политика се потпира врз тврдењето дека македонската нација и македонскиот јазик биле вештачки создадени во југословенскиот период. Според таа теза, Македонците претходно биле Бугари, кои подоцна биле насилно одделени од бугарскиот народ.
Постоењето Македонци во Пиринска Македонија непосредно ја доведува во прашање таквата конструкција. Пиринскиот дел никогаш не бил во составот на Југославија, а сепак таму постоела и продолжува да постои македонска национална свест. Оттука произлегува непријатното прашање за Софија: ако македонскиот идентитет е само југословенски производ, како се појавил и опстојувал меѓу луѓе што живееле надвор од југословенската држава?
Затоа признавањето на Македонците не би било само административен или малцински акт. Тоа би значело прифаќање дека официјалната бугарска приказна за потеклото на македонскиот народ не ја опфаќа целата историска стварност.
Прашањето е особено чувствително бидејќи се однесува на население што живее во дел од географската област Македонија. По Втората светска војна бугарските власти во одреден период го признавале постоењето на македонска националност во Пиринска Македонија. Подоцна државната политика била целосно променета, а македонскиот идентитет повторно бил изложен на силен притисок и негирање.
Денешното признавање неизбежно би го отворило прашањето што се случило со луѓето кои во минатото биле евидентирани како Македонци. Би се наметнале и прашањата за асимилациските политики, попречувањето на македонското организирање и создавањето општествена атмосфера во која јавното изразување на македонската припадност било претставувано како антидржавно дејствување.
Историјата на Балканот е испреплетена и не може секогаш да се дели според денешните национални граници. Но „заедничка историја“ не смее да значи дека целото минато е исклучиво бугарско, а дека Македонците добиваат право да постојат дури од 1944 година.
Искреното преиспитување на минатото би ги отворило и неговите потемни страници: сојузништвото на Бугарија со нацистичка Германија, окупацијата на најголемиот дел од Македонија и учеството на бугарските власти во собирањето и депортацијата на македонските Евреи.
Историјата не е мени од кое се избираат само славните победи, а се отфрлаат окупациите, прогоните и сојузништвата со злосторнички режими. Ако една држава го присвојува минатото за да се повикува на неговата слава, тогаш мора да биде подготвена да се соочи и со одговорноста што произлегува од него.
Односот кон македонските здруженија одамна не е само билатерален спор меѓу Македонија и Бугарија. Тој е прашање на почитување на основните човекови права.
Европскиот суд за човекови права во повеќе предмети утврдил повреди на слободата на здружување поради постапувањето на бугарските власти кон македонските организации. Особено позната е групата предмети поврзани со ОМО „Илинден“ и со обидите да се регистрираат здруженија што се залагаат за признавање на македонската заедница и за промовирање на македонската култура.
Комитетот на министри на Советот на Европа продолжува да го следи извршувањето на овие пресуди. И во 2026 година предметите остануваат под засилен надзор поради неоправданите одбивања за регистрација на таквите здруженија.
Европските институции не бараат од Бугарија вештачки да создаде малцинство, ниту однапред да определува колку Македонци има. Тие бараат луѓето што самите се определуваат како Македонци да можат слободно да се здружуваат, да ја негуваат својата култура и јавно да го изразуваат својот идентитет.
Надминувањето на спорот затоа не зависи од ново прекројување на историјата, туку од почитувањето на сегашноста. Првиот чекор е Бугарија целосно да ги спроведе пресудите на Европскиот суд за човекови права и да овозможи непречена регистрација на македонските здруженија. Потоа е потребно историските прашања да се ослободат од политичките уцени и од обидите преку европските интеграции да се наметнуваат ставови за туѓиот јазик и идентитет.
Историчарите можат да расправаат за изворите, личностите и настаните, но државите не смеат да одлучуваат кој народ има право да постои. Добрососедството може да се гради само врз заемност: Бугарија да го почитува правото на Македонците слободно да се самоопределуваат, а Македонија доследно да ги почитува правата на своите граѓани што се определуваат поинаку.
Бугарија нема да стане помалку бугарска ако им дозволи на Македонците да бидат Македонци. Ниту Македонија ќе ја загуби својата посебност ако ги почитува правата на сите свои граѓани.
Трајното помирување нема да дојде кога едната страна ќе ја порази другата во историскиот спор. Ќе дојде кога двете држави ќе прифатат дека идентитетот не се определува со вето, судска забрана или политички диктат.
Признавањето на Македонците не ја загрозува Бугарија. Тоа ја загрозува само политиката изградена врз нивното негирање. Вистинското добрососедство ќе започне тогаш кога Софија и Скопје ќе ја градат заедничката иднина без да бараат дозвола од минатото.
