Гордана Димовска

Низ вековите  македонската традиционална облека привлекувала огромно внимание кај голем број странски патеписци, писатели, уметници.Се смета дека пред 18-тиот век, најуспешни проучувачи на состојбата на земјите под Отоманска империја, етничките разлики,  биле Венецијанските и Германските дипломати. Тие најмногу посветиле дел од своето време и оставиле веродостојни записи.

Делото наречено “Le navigationi et viaggi fatti nella Turchia”  – напишано од Николас Де Николај кој живеел од 1517 до 1583 посебен акцент е ставен на традиционални костими  низ Европа во 16-тиот век. Неговите книги биле преведени на четири странски јазици , во седум изданија и преку насликаните портрети  го запознале светот со балканските земји под Отоманска империја. Конкретно оваа книга била отпечатена во Венеција во 1580 година. Во неа и безброј други се претставени македонски носии од 16-от век. Посебно впечатлива е сликата на ‘Македонската жена‘ Donna di Macedonia,  која претставувала еден вид на икона во уметничките дела од тој век. Со овој портрет доживеал голем успех. Уметниците ја нарекувале ‘посебно елегантна‘, модерна немажена македонска девојка. Таа носи шапка налик на турбан , украсена со мали танки дрвени парчиња прекриени со златно платно на кое бил нареден накит  и во горниот дел формирале круна. Девојката во рацете држи  леб. Оваа фотографија се појавила и во делата на Де Брун, Бертели и Боисард кои направиле мали измени, всушност тие го отфрлиле лебот и  ја претставиле  како Девица рамо до рамо со уште една постара  македонска жена.

Иако во многу други слики не било претставено , сепак многу млади и убави лица на македонските девојки биле покриени со преубав свилен превез кој паѓал се до половината.  ”(Rosenthal and Jones, 2008: 426-427).  Во  изданието на венецијанецот Векелио (Cesare Vecellio), од 1590 година, пишува  за Македонија, односно за локален македонски херој кој се борел против Турците и за тоа да ја одржи христијанската вера во таа провинција. Во едно од неговите  изданија Habiti antichi et modernidi tutto il mondo 1598,  била направена споредба на венецијанска девица со македонската и на тој начин ги прикажувале културните норми на семејната чест преку облеката на девиците. Социјалните норми претставени преку прикриени и полу скриени тела на млади жени, укажувале на разликите на жените од Медитеранот и оние на Отоманската империја.

И овие се само дел од вредните податоци за Македонија во 16-тиот век, претставена преку уметничките слики на македонската жена во нејзината традиционална носија.

Тајната на создавањето на човекот трае. Се вели дека се родил. Го родила мајка. Врв на совршенство на човечко суштество,  раководено од природен инстинкт да знае да диши и да цица. Се друго се стекнува, се учи се усовршува. Мајката го пренесува искуството на потомството.

Еден втор музичар којшто исто така треба да се спомене е Кочо Апостолов Матров – Чаушот којшто оставил, исто така длабоки белези во своето делување на музички план. И он исто така бил многострук у своето делување. Кај него првите подуки во музиката ги добиле Живко Фирфов, Стефан Гајдов, Кирил Спировски и други, така да може да стане збор за едно педагошко делување во нашиов град.

Маркоите кули сет напраени на крајот од левата страна на Златоврвската Планина; на свршекот од планината и под планината или до планината од с. Варош. За тие изурнати денешни кули си прикажуа оти со голем зулум сет праени од Марка Кралета. Еве како:

Два саати на северозапад од градот Воден се наојѓа селото Почеп. Околу петнајсет деки кај на север од селото се наојѓа една стара каља, што се веле Маргарит. За та каља и за Слатинската старите човеци секак сборуват. Сека година на средниут ден на Великден, Почепци одат на Маргарит и там цал ден пеат, играат, пљускаат со пушки и пиштоли и најнапкон на кинисајнето да си одат, фрљат секој по едно црвено јајце од височината надолу. Адн’ж на адин Великден се погодих на госте у дедо Думо и зајно су с’те сиљане отидох и јаз на Маргарит. На мене ми се чини ного чудно, кога зафатиа с’те и малечко и големо: баби, дедовци, м’же, жени, деца, моми, да фрљат по адно црвено јајце на к’де Жегравскиот дол од врхот на Маргарит. Јаз му ричех на дедо Думо:

Во чешкиот универзитетски град Брно излезе од печат капиталното дело на Крсте П. Мисирков „За македонцките работи“. Преводот е на академик, проф. д-р Иван Доровски, кој е исто така автор на опширниот вовед и на информативната одредница за Мисирков.

Александар, Букефал и Македонија беше си биле и останале најсветли настани за сите Македонци.

По завршувањето на Втората светска војна идеологијата што ја пропагираше и спроведуваше тогашната народна власт спрема црквата беше јасна.

Во првите две-три години беше намалена посетата на верските објекти каде што се проповедаше религијата, а потоа настана чудесен атеизам (неверување во Бога), особено меѓу помладите генерации.

Божјиот храм „Свети Ѓорѓија“ во кој службуваше многупочитуваниот свештеник Стамат Палчески, роден лазоровец, во сите верски празници беше отворен.

Верски литургии се одржуваа редовно, но посетителите од недела во недела, од празник до празник беа се поретки. Постари жители во селото имаше редовно, но млад свет постојано секнуваше. Крштевките на децата, а особено венчавањата, речиси сосема престанаа.

Од тие први години по војната се памети и се раскажува анегдотата кажана од познатиот устабашија на мајсторската тајфа што ја предводеше Дуко Ралкоски и неговиот син Алекса.

Свршувачката, а пред неа и веридбата со неговата избраничка Ифка Васева Буќински била направена по сите лазороски обичаи. На ред била свадбата. Алекса како млад скоевец, постојано го наговарал татка си Дуко свадбата, а особено регистрацијата да се изврши по новите правила, во општината, а не во црквата. Таткото не сакал ни да чуе за тоа. Бил категоричен и му наредил на синот венчавката да се направи во црквата и по сите верски правила и обичаи. Синот морал тоа да го почитува и да му ја исполни желбата на татка си.

Ден пред свадбата биле набавени и донесени во нивниот двор два овна за обилно гоштевање на поканетите. За секој случај, синот Алекса се обидел последен пат да го намоли татка си венчавката со саканата свршеница Ивка да се случи не во црквата, туку во општината. Одговорот на Дука бил категоричен:

-Тино! (Така се викаше неговата сопруга) Оди во тремон и пушти и браовите. Свадба нема да правиме.

Синот Алекса дури тогаш морал  да се повинува на желбата на татка си и да попушти.

Во летото 1949 година, најпрвин беа направени веридбите, а за време на илинденските празници и три свадби: на Марија Ѓиноска и Мојсо Попоски,  Софка (Софија) Алкушоска и Јордан Пелчески и на Цвета Теодосиевска со Методија Долиќоски. Сите три венчавки беа извршени по новиот, веќе установен начин: регистрација  во општината.

Во сеќавање ми е зимата 1950 година. Обилни снегови. Беше Василица Во дворот на Гудароската клуќа, во која живееше нашето семејство јас со моите другари имавме запалено оган. Игравме и скокавме околу него. Ми пријде мајка ми дева, свечено облечена во нашински алишта, ме зеде за рака и повеќе со ишарет ми даде знак дека треба да одиме некаде каде што моите другари не смеат да знаат. Со молчење тргнавме кон Дрозда, го изминавме тесниот и темен сокак што ги дели куќите на Иван Ламбески и брат му Ѓуре. Пред нас беше влезот во црквата. Влеговме внатре, наидовме на малку свет, но сите свечено облечени. Во слабо осветлениот простор ги препознав само учителот Мојсо Попоски, неговата сопруга Марија како и свештеното лице Стамат Палчески, инаку мој вујко. Не чекаа нас како кумови за да почне церемонијата – венчавање.

Татко ми како член на Сојузот на комунистите, не смееше да биде присутен.

И цермонијата почна. За цело време јас држев запалени две големи свеќи. И толку се сеќавам на настанот.

Брачниот пар Марија и Мојсо, иако по свадбата веќе беа регистрирани, сакаа да го овенчаат бракот со венчавање во црква. Се разбира тајно. А им доликуваше тоа да го сторат. Мојсо потекнува од свештеничка лоза, оттаму и презимето. Живеат во среќен брак. Изродија две деца: женско Цветанка и машко Блаже, му го дадоа моето име, името на кумот.

Се се повторува – ќе запише некаде Анте Попоски. Многу години по погоре регистрираното последно венчавање во црквата „Свети Ѓорѓија“ (јас не помнам за друг случај, а можеби има) на 31 август 2010 година во денот од неделата што се вика вторник, игуменот на манастирот „Свети Јован Бигорски“, отец Партение со тројца свештенослужители го обави венчавањето во лазороската црква.

Пред мал број присутни, но затоа многу свечено, со биење на камбаните ги регистрира Роза Митреска од Битола и Димитар Јурукоски жител на Битола, но со лазороско потекло по мајка.

Изида, Изис или Асет е божица на плодноста и мајчинството од египетската митологија. На египетски Aset или Eset - таа припаѓа на Енеадата од Хелиополис.

Верски, но и световен ден, со кој се празнува и одбележува будењето на природата и испраќањето на гурбетчиите на печалба.

Ѓурѓовден го менува денот но датумот не. Секогаш е на 6 мај.

Спроти празникот, на петти мај попладнето се оди По билки.  По билки одат и стари и млади, и мажи и жени. Обично и најчесто се оди на Рудина, месност што се наоѓа спроти селото. Со себе сите носат црвени велигденски јајца и откако меѓусебно ќе се искршкаат, пеат: